Een daad van liefdevolle ontluistering

Ivo Michiels (1923–2012) geldt als een van de grote vernieuwers van de Vlaamse literatuur. Hij was een onvermoeibare stimulator van het nieuwe in literatuur, film en beeldende kunst, een begeesterend filmdocent, redacteur van invloedrijke tijdschriften en een belangrijke ambassadeur van Vlaamse schrijvers in het Nederlandse literaire circuit. Hij maakte kunstfilms die tot de kern van de Belgische filmgeschiedenis worden gerekend, al bleef zijn naam als scenarioschrijver vaak in de schaduw van die van de regisseur.

In oktober verscheen Wat ik haar niet vertelde, een biografie over Ivo Michiels van de hand van Sigrid Bousset. Als dramaturg, curator en manager in de wereld van theater en literatuur stond zij onder meer aan de wieg van het internationaal literatuurhuis Passa Porta en het gelijknamige festival, het Huis van Herman Teirlinck en de Anne Teresa De Keersmaeker Foundation. 

Wat ik haar niet vertelde is geen traditionele biografie. Bousset (1969) kende Ivo Michiels namelijk al vanaf haar twaalfde. Haar vader, de letterkundige Hugo Bousset, was op Michiels gepromoveerd en zou de bestudering van diens oeuvre tot zijn levenswerk maken. Vanaf 1979 bezocht het gezin Bousset de schrijver en zijn vrouw Christiane regelmatig, eerst in het landelijke Zonnegem en later in een klein dorpje in de Provence. Toen Sigrid Bousset zelf Nederlands ging studeren en bij haar vader in de collegebanken belandde, raakte ook zij gefascineerd door Michiels’ werk. Rond de eeuwwisseling maakte ze een televisiedocumentaire over zijn leven, en in 2011 publiceerde ze het gesprekkenboek Meer dan ik mij herinner. Gesprekken met Ivo Michiels. In Wat ik haar niet vertelde beschrijft Bousset haar zoektocht naar aspecten van Michiels’ leven die hij gedurende een vriendschap van meer dan dertig jaar zorgvuldig voor haar verborgen had weten te houden.

Een onverkwikkelijk verleden

Ivo Michiels werd in 1923 als Henri (‘Rik’) Ceuppens in Mortsel geboren. Zijn oeuvre wordt in beslissende mate bepaald door zijn ervaringen tijdens de Tweede Wereldoorlog.

Toen in mei 1940 de oorlog uitbrak, leidde Rik een uitzichtloos bestaan als fabrieksarbeider. Pas zeventien jaar oud werd hij, samen met andere jongens uit het dorp, onder de wapenen geroepen; ze moesten zich als reservisten aansluiten bij het Franse leger. Toen de trein die hen naar Frankrijk bracht vanuit de lucht werd beschoten, veranderde het avontuur in een nachtmerrie. Nadat ze na vele ontberingen naar België waren teruggekeerd, bleek het land inmiddels door de Duitsers bezet.

Als eenvoudige fabrieksarbeider, dromend van een beter leven, raakte Rik in de ban van het Vlaams-nationalisme. Toen de fabriek de deuren sloot, koos hij ervoor niet onder te duiken. In maart 1943 meldde hij zich aan voor de Arbeitseinsatzen werd hij tewerkgesteld als Krankenpfleger in een ziekenhuis in Lübeck.

Bousset verwondert zich over het comfortabele bestaan dat Rik in Duitsland leidde. Zo kreeg hij meerdere keren verlof om zijn ouders in Vlaanderen op te zoeken; na elk verlof keerde hij trouw naar Lübeck terug.

Aan dit leven kwam abrupt een einde toen hij in Lübeck een meisje zwanger maakte, Yvonne Michiels. Er zat niets anders op dan te trouwen. Yvonne ging met haar ouders terug naar Antwerpen, terwijl Rik voorlopig in Lübeck bleef.

Bousset heeft meerdere hoofdstukken nodig om te doorgronden wat er daarna gebeurde. Omdat Duitsland inmiddels de oorlog dreigde te verliezen, werden alle verloven ingetrokken. Rik wilde naar Antwerpen. Mogelijk heeft hij getekend voor het oostfront, met de intentie om na de bevalling onder te duiken. Dit is min of meer hoe hij het later in gesprekken met Bousset heeft voorgesteld, en hoe het ook, in verkapte vorm, in zijn boeken terechtgekomen is. De schrijver had zijn eigen mythe gecreëerd.

Maar wat gebeurde er werkelijk nadat op 4 augustus 1944 zoon Guido geboren was? Is het waar dat Rik in september 1944 werd gezien in het uniform van de Waffen-SS, volgens sommige getuigen zelfs mét geweer? En had hij zijn comfortabele baan in het ziekenhuis in Lübeck soms te danken gehad aan banden met de ‘foute’ Duitsch-Vlaamsche Arbeidersgemeenschap (‘De Vlag’)? De verdenkingen kwamen hem, als collaborateur, na de oorlog op een jaar internering te staan.

Het huwelijk hield geen stand. Toen Rik in 1947 op een dag nietsvermoedend thuiskwam, bleek Yvonne er met hun kind vandoor gegaan te zijn, terug naar haar ouderlijk huis. In 1949 volgde de scheiding. Toch zou Rik Ceuppens zijn schrijversnaam aan haar ontlenen.

Met groeiende ontzetting dringt Bousset door tot de ontluisterende waarheid die Ivo Michiels, de held van haar kinderjaren, zijn hele verdere leven verborgen had willen houden. Het levert haar een nieuw begrip op van een oeuvre dat zij al zo goed meende te kennen, en waarin zij nu steeds nieuwe lagen ontdekt. Meer dan ooit blijkt zijn werk doortrokken van angst, schuld en schaamte.

Minuscule bewegingen in zijn heelal

Wat ik haar niet vertelde beschrijft niet alleen het leven van Ivo Michiels. Bousset portretteert ook twee andere personen die in zijn leven een betekenisvolle rol hebben gespeeld.

Zoon Guido groeide op in de waan dat zijn vader in de oorlog was omgekomen. Pas op zijn zestiende hoorde hij de waarheid: zijn vader leefde, was een bekend schrijver en verscheen regelmatig in kranten en op televisie. Pas toen Guido wilde trouwen en daarvoor zijn vaders handtekening nodig had, belde hij bij hem aan. Het contact tussen hen bleef echter nog lange tijd afstandelijk en moeizaam. Toen kleindochter Nancy aangaf dat zij haar beroemde grootvader wilde leren kennen, wist Guido niets anders te bedenken dan kaartjes te kopen voor een optreden van zijn vader op de Antwerpse Boekenbeurs.

De derde centrale figuur in Wat ik haar niet vertelde is Christiane, Ivo’s eenentwintig jaar jongere vrouw, die Bousset als meisje bewonderde om haar stijl en elegantie. Toen zij Ivo leerde kennen, wilde Christiane scriptgirl worden, zelf schrijven en deel uitmaken van het artistieke leven. Maar dat alles verdween naar de achtergrond toen zij met Ivo trouwde. Christiane cijferde zich weg, opdat Ivo maar kon schrijven. In haar dagboek noteerde zij dat zij slechts ‘een minuscule beweging in zijn heelal’ wilde zijn.Pas nu ontdekt Bousset hoe eenzaam Christiane moet zijn geweest. Tussen Ivo en Christiane was de passie al snel verdwenen. Niettemin onderhield Michiels jarenlang een verhouding met een vrouw die Christiane nota bene zelf op zijn pad had gebracht en met wie hij verre reizen maakte, terwijl Christiane achterbleef, weggestopt op het Franse platteland. Het is dan ook niet verwonderlijk dat Christiane zelf soms haar toevlucht nam tot overspelige relaties met mannen én vrouwen uit hetzelfde milieu van schrijvers, filmmakers en beeldend kunstenaars. Toch zou zij Ivo nooit verlaten en na zijn dood speelde zij haar rol als schrijversweduwe met verve. ‘Haar trouw’, schrijft Bousset, ‘zat in de dienstbaarheid.’

De biograaf als hoofdpersoon

Wat ik haar niet vertelde heeft nóg een hoofdpersoon, en dat is Bousset zelf. Omdat haar leven tientallen jaren met dat van Ivo en Christiane verweven is geweest, kan zij zichzelf niet geheel buiten het verhaal houden. Zij wist dat Ivo ervan uitging dat zij ooit zijn biografie zou schrijven en dat hij daar vrede mee had; ook Christiane had vóór haar dood expliciet haar zegen over het project gegeven. Toch begon Bousset pas na het overlijden van Christiane in 2018 aan dit boek.

Natuurlijk doet Bousset alles wat men van een biograaf mag verwachten. Zij herleest Michiels’ oeuvre, verdiept zich in het strafdossier, dagboeken en brieven, en voert tientallen gesprekken met mensen die hem gekend hebben. Zij plaatst Michiels nadrukkelijk in zijn tijd, tegen de achtergrond van een Belgische en Europese avant-garde die voor veel Nederlandse lezers vandaag de dag grotendeels onbekend zal zijn. Daarnaast verlevendigt zij haar relaas met unieke herinneringen uit de intieme sfeer; zo blijkt Ivo Michiels bijvoorbeeld een groot kattenliefhebber te zijn geweest.

Tegelijkertijd domineren Michiels’ oorlogsverleden en zijn egocentrisme, met name in zijn verhouding tot Christiane, het verhaal. Het kan voor Bousset niet eenvoudig zijn geweest om deze aspecten naar buiten te brengen. ‘Ik had geworsteld met mijn positie tussen betrokkenheid en afstand’, schrijft ze. ‘Het had me pijn en ontnuchtering gekost.’ Die ontnuchtering betreft niet alleen Ivo, maar ook Christiane. Toch schrijft Bousset over beiden met wijsheid en deernis. ‘Wat ik schrijf, is een daad van liefdevolle ontluistering.’

Eén aspect van dit boek dat laveert tussen schrijversbiografie en egodocument, overtuigt minder. Bousset maakt Christiane exemplarisch voor dé schrijversvrouw: een vrouw die zich steeds opnieuw ondergeschikt maakt aan het oeuvre van haar man. Van zulke vrouwen passeren er in het boek meerdere de revue. Tegelijkertijd trekt Bousset een expliciete parallel met haar eigen leven. Ook zij is getrouwd met een oudere schrijver, en ook zij woont met hem in de Provence. Maar anders dan Christiane weigert Bousset zich op te offeren. Zij suggereert dat zij zich heeft moeten losmaken van de vaderfiguren in haar leven – Hugo Bousset en Ivo Michiels – en dat zij met dit boek voor het eerst werkelijk haar eigen stem laat horen. De vraag is echter of deze expliciete zelfbevestiging in dit boek nog iets wezenlijks toevoegt.

Sigrid Bousset, Wat ik haar niet vertelde, De Bezige Bij