‘de lage landen’ en Fixdit laten verzwegen vrouwenstemmen opnieuw spreken

We bekeken de literatuur te lang door een mannelijke bril, waardoor veel vrouwelijke schrijvers werden verzwegen of herleid tot een voetnoot in de geschiedenis. Maar ze schreven wel degelijk en waren daarbij succesvol en vernieuwend. de lage landen geeft vrouwen uit de vroegmoderne tijd de plek in de canon die ze verdienen, in samenwerking met literair collectief Fixdit. Ook op 7 maart in Oostende, tijdens boekenfestival FAAR, klinken hun verzwegen stemmen opnieuw.

Het is een hardnekkig misverstand dat mannen vroeger nu eenmaal meer schreven dan vrouwen, en dat de literatuurgeschiedenis daarom zo sterk gericht is op mannelijke auteurs. Ook in de vroegmoderne tijd – de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw – waren vrouwen literair actief en triomfeerden ze met hun werk: van Anna Bijns tot Anna Roemers en van Isabella de Moerloose tot Lucretia van Merken. Maar hun namen werden uitgewist, hun invloed en belang verdwenen uit beeld.

Precies daarom maakt Fleur Speet Historische Klassiekers, een podcast over vroegmoderne vrouwelijke schrijvers, en pakt de lage landen uit met ‘Verzwegen stemmen spreken weer’, een themanummer over datzelfde onderwerp. Speet is lid van collectief Fixdit, dat streeft naar meer vrouwelijke auteurs in de canon en meer gendergelijkheid in de literaire wereld. Zij benaderde de lage landen voor deze samenwerking.

In een dubbelinterview met auteur en collega-Fixdit-lid Gaea Schoeters spreekt Speet haar ultieme doel uit: “Dat schoolboeken voortaan evenveel aandacht geven aan mannelijke en vrouwelijke auteurs”. Schoeters vult aan: “Hopelijk verdwijnt daardoor ook het verschil in waardering tussen literatuur geschreven door mannen en vrouwen.”

Aan waardering had Anna Roemers in haar tijd zeker geen gebrek: de zeventiende-eeuwse dichteres gold als een literaire superster. Toch is ook zij vandaag herleid tot een voetnoot, laat staan dat haar spitsvondige verzen nog gelezen worden. Verschillende zaken duwden haar, net als vele andere vrouwen, naar de marge van de literaire geschiedschrijving: ze publiceerde haar gedichten niet in druk, werkte samen met anderen en was actief als vertaler en tekstbezorger. Maar vandaag beleven de letteren een blikverruiming, en ontstaan er nieuwe kansen voor het werk van vroegmoderne vrouwelijke schrijvers.

Ook de aandacht voor de achttiende-eeuwse dichteres en toneelauteur Lucretia van Merken neemt toe. In haar tijd was zij een absolute grootheid: bij de première van een van haar tragediesmoesten soldaten de enthousiaste menigte in bedwang houden. Van Merken was beroemder dan Vondel, toch vind je in Nederland geen parken of kerken die naar haar zijn vernoemd. Laat een standbeeld de volgende stap zijn in haar herwaardering.

Over vrouwelijke auteurs bestaat ook het misverstand dat ze zich niet mengden in maatschappelijke debatten. Maar Aagje Deken, Betje Wolff, Belle van Zuylen, Elisabeth Maria Post en Petronella Moens schreven in de revolutionaire achttiende eeuw juist erg scherp over emancipatie, religie, oorlog en politiek. En zij hebben nog iets gemeen: vrouwenvriendschappen waren onmisbaar in hun leven en werk, soms als alternatief voor het huwelijk.

Die maatschappelijke betrokkenheid en dat persoonlijke schrijven vormen precies de kracht van de vele vrouwelijke auteurs die in dit themanummer van de lage landen in de schijnwerpers staan. Samen met hun subtiele humor en verschuivingen van de literaire normen getuigt het van hun literaire lef.

Deze vergeten stemmen komen ook zelf aan het woord via hertalingen door hedendaagse auteurs. Hertalen betekent niet vereenvoudigen, maar dichter bij de huidige lezers brengen en zo nieuw leven inblazen. Ook vandaag blijft het boeiend om te lezen over de afschaffing van de slavernij bij Petronella Moens (Simone Atangana Bekono), #MeToo-situaties bij Isabella de Moerloose (hertaald door Lize Spit), de waarde van de vrouw bij Johanna Hobius (Maud Vanhauwaert), het juk van het huwelijk bij Anna Bijns (Joke van Leeuwen)en doorleefde rouw bij Tesselschade Roemers (Ilja Leonard Pfeijffer).

Presentatie van ‘Verzwegen stemmen spreken weer’ op 7 maart in Oostende tijdens boekenfestival FAAR. Met Gaea Schoeters, Joke van Leeuwen, Zindzi Tillot Owusu en Heleen Debruyne. In samenwerking met deBuren.

Ook in de lage landen