Waarom hebben we geesteswetenschappen? Op die vraag bestaan evenveel antwoorden als geesteswetenschappen. Het vak waarover ik zelf het meest schrijf, de oudheidkunde, probeert de wereld van de Romeinen, Grieken, Joden en Babyloniërs te doorgronden om de verschillen tussen toen en nu te duiden en zo onze eigen ideeën beter te begrijpen. Wie literatuur bestudeert, doet dat om perspectieven en situaties te begrijpen waar wij minder vertrouwd mee zijn. De volgende onderzoeker bestudeert de mythen waarmee de leden van een gemeenschap zich onderling verbinden. Andere onderzoekers hebben weer andere doelen, maar samengevat gaat het doorgaans minder om het verklaren dan om het begrijpen, of, radicaal geformuleerd: het gaat niet om het object maar om het subject.

Bedreigde geesteswetenschappen

Zelfkennis is belangrijk, maar desondanks liggen de geesteswetenschappen onder vuur. Overwegend (maar niet uitsluitend) rechtse politici hebben al lang geleden ontdekt dat er publicitaire en electorale winst valt te behalen met schoppen tegen de humaniora. Een deel van de verklaring zal zijn dat sommige uitkomsten ongewenst zijn. Als geesteswetenschappers tonen dat zaken als nationalisme en het prijsmechanisme sociale constructen zijn, ontstaat zicht op alternatieven voor als vanzelfsprekend gepresenteerde nationale of economische noodzakelijkheden, en kunnen politici zulke noties niet langer gebruiken om het electoraat te mobiliseren. Het helpt bovendien niet dat geesteswetenschappers – websites als Neerlandistiek niet te na gesproken – zich zo onthutsend slecht uitleggen. En onbekend maakt onbemind maakt kwetsbaar.

In mijn vakgebied, de oudheidkunde dus, wordt momenteel elke twee maanden een instituut bedreigd met opheffing. Deze sloop valt weinig op doordat ze in de media wordt overschaduwd door de actualiteit. Als er oorlogen zijn in Oekraïne, in Soedan en rond Israël, als geweld tegen journalisten wordt genormaliseerd en als fascisten door de straten marcheren, is de verduistering van de geesteswetenschappen geen thema. Urgente kwesties trekken meer aandacht dan belangrijke.

Niet dat de geesteswetenschappers niks terugdoen. Al zolang ik me kan herinneren – sinds 1989 om precies te zijn – verschijnen er alarmerende boeken, pamfletten en opiniestukken, die allemaal geen bal hebben uitgehaald. “Misschien helpt fictie wél”, zal Martine van den Berg hebben gedacht; in elk geval is haar boek De genesis van het verraad de eerste mij bekende roman over de aanval op de humaniora.

Mythe en waarheid

Opvallend genoeg gebeurt in De genesis van het verraad precies hetzelfde als in de werkelijkheid: doordat Van den Bergs roman gaat over de sloop van de archeologie in het Israël van premier Bibi Netanyahu, trekken de gebeurtenissen na 7 oktober 2023 de aandacht. Van den Bergs hoofdpersoon, een journaliste die schrijft over het verleden van Israël, komt steeds verder in de problemen doordat ze de waarheid wil zeggen over zowel het verleden als over Netanyahu’s genocidale campagnes.

Over de grimmige actualiteit hebben anderen voldoende gezegd. Die trekt immers alle aandacht. Ik beperk me in dit blogje liever tot het Israëlische verleden, waarover geesteswetenschappers nogal wat heilige huisjes omver hebben getrapt. De regering van koning David en koning Salomo is te lezen als legende. Veel verhalen uit de joodse Bijbel hebben parallellen in de Aarne-Thompson-Uther-index. De auteur van het Bijbelboek Ezra onderdrukt nogal wat perspectieven. Masada was geen “last stand” van een dapper Joods garnizoen. Allemaal dingen die niet passen in het nationale geschiedbeeld van Israël, allemaal onderwerpen die al een hele tijd niet normaal besproken worden.

Deze zionistische mythe, waarin het Joodse volk van vandaag al een millennium of drie, vier oud is en een claim heeft op het land van Israël, is precies dat: een mythe. Het verhaal is op z’n best gedeeltelijk waar, maar verbindt mensen. En dat betekent automatisch dat er tevens een groep buitenstaanders is. Vergelijk Spanje: Spanjaarden hebben zichzelf lange tijd gedefinieerd als rooms-katholieken met een verleden dat via de Reconquista teruggaat tot op de Oudheid, en in zo’n geschiedbeeld zijn Basken en moslims geen Spanjaarden. Op soortgelijke wijze verbindt Israëls nationalistische mythe een volk én ontzegt het andere inwoners het lidmaatschap.

Cultuuroorlog

Als geesteswetenschappers, in hun poging onze eigen ideeënwereld te doorgronden, politieke mythen bevragen, vragen ze om problemen. Dat is niet erg. We hebben immers wetenschappers om te eenvoudige meningen te vervangen door betere inzichten.

Wat wél erg is, is als politici, die de wetenschap horen te beschermen om goed te kunnen besturen, die betere inzichten onder vuur nemen. Zoals gezegd hebben vooral politici ter rechterzijde in de gaten dat met scepsis ten aanzien van de geesteswetenschappen publicitaire en electorale winst valt te behalen. In Israël was de relatie tussen zionisme en geesteswetenschappen altijd al gespannen, maar sinds het aantreden van Netanyahu is dit een open conflict over de vraag wie mag spreken over Israëls verleden: de nationalist die een mythe uitdraagt of de wetenschapper die de waarheid wil benaderen. De aanval van Hamas heeft dit conflict veranderd in een cultuuroorlog.

Letterlijk. Vanuit nationalistisch perspectief heult iemand die de waarheid zegt met de vijand, aangezien het doorprikken van de mythe het leger ontmoedigt. Het landsbelang eist dat waarheidslievende mensen worden kaltgestellt. De hoofdpersoon van De genesis van het verraad staat dus voor een dilemma: enerzijds een verlangen om de waarheid vertellen, anderzijds weerzin om soldaten te demotiveren. Integere journalisten en wetenschappers kunnen niet anders zijn dan verraders, en hebben alleen nog de keuze tussen het verraden van hun land en het verraden van de waarheid. Van den Berg toont dat er geen derde weg is.

De geesteswetenschappen en wij

Althans: er is geen uitweg in de situatie die Van den Berg beschrijft. Een situatie die uiteraard extreem is. Als – wat de lieve god snel geve – het geweld in en rond Israël ophoudt, zal het geschiedverhaal van Israël een nationalistische fictie zijn. De vraag of deze of gene ruïne al dan niet het paleis was van koning David, zal de komende decennia niet gesteld worden. Het Mishna-traktaat Aboth, dat de overdracht van het leergezag van Mozes tot aan de rabbijnen documenteert, zal worden gelezen als feit en niet als politieke fictie vol onderdrukte perspectieven. Het verleden van Israël zal een mythe zijn, een eendimensioneel narratief waaruit alle geesteswetenschappelijke discussie is verwijderd.

Dit is, zoals gezegd, extreem en het extreme trekt de aandacht. Het is daardoor moeilijk De genesis van het verraad anders te lezen dan als een verhaal over het Israël van Netanyahu. Die politieke actualiteit overschaduwt alle andere door Van den Berg aangesneden onderwerpen. Dat is begrijpelijk én jammer, want de cultuuroorlog woedt ook in West-Europa en dat maakt dat de beschreven problemen niet ver van ons bed zijn. Ze zijn hier, ze zijn er nu, en het onvermogen van de geesteswetenschappers om zichzelf uit te leggen, maakt het aannemelijk dat we hier de problemen zullen ondervinden die Van den Berg beschrijft.

Dat hoeft echter het laatste woord niet te zijn. Immers: juist de humaniora kunnen helpen om geweldspiralen te doorbreken. Als positief voorbeeld noem ik A House of Many Mansions van de Libanese historicus Kamal Salibi. Schrijvend tijdens de burgeroorlogen (1975-1990) toonde hij enerzijds hoe historische mythes zijn land verdeelden over diverse strijdende facties, terwijl anderzijds een eerlijke zoektocht naar de feiten verbinding schiep. Ik weet het, “feiten” zijn ook maar constructen, maar alle postmoderne scepsis ten spijt ben ik ervan overtuigd dat feiten intersubjectief te benaderen zijn en dat wetenschap, als collectief bezit van de mensheid, misverstanden helpt wegnemen. Feitenkennis brengt mensen samen en het dilemma van Van den Bergs hoofdpersoon hoeft, zolang de wapens niet spreken, geen dilemma te zijn.

Full disclosure. Ik heb Van den Berg onlangs ontmoet toen we voor de Stichting Skepsis een podcast maakten over de problemen in de archeologie.
Dit stuk verscheen eerder op Vers twee.