Achternaamloze, krukkig juridisch Nederlands schrijvende inningsmaffia incasseert buitenproportionele sommen gelds bij particulieren en kleine zelfstandigen, wegens vermeende auteursrechtschendingen. Kafka in de polder.

Mijn vader (90) tuigde enkele jaren geleden uit idealistisch hobbyisme met behulp van een neef een website op over recycling: een voornamelijk tekstuele site, hier en daar verlucht met een plaatje. ‘Gewoon, om de stand van zaken ‘s op een rijtje te zetten, voor mezelf en andere geïnteresseerden.’ Afgelopen april kreeg hij een mailtje van het ANP – ja, het Algemeen Nederlands Persbureau, dat eerbiedwaardige instituut. Verzonden door het ‘Legal Department’, onderwerp: ‘Schikkingsvoorstel’. De aanhef: ‘Geachte Heer, Mevrouw, U zult misschien verbaasd zijn dat u een brief krijgt van het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) en van Visual Rights Group bv.’ Nou, inderdaad. Volgde een lap standaardtekst: ‘na onderzoek’ zou ‘vaststaan’ dat hij zonder toestemming auteursrechtelijk beschermde foto’s ‘van het ANP’ op zijn website gebruikte: een inbreuk op het auteursrecht. Daarom zou hij ‘een schadevergoeding verschuldigd zijn’ voor ‘de gemiste licentievergoeding’, ‘het niet bekomen van voorafgaandelijke toestemming’, ‘de kosten van opsporing en onderzoek’, en ‘een buitengerechtelijke procedurekost’ [sic]. ‘Het ANP is echter niet in de mogelijkheid om het onrechtmatige gebruik van het fotomateriaal zelf op te sporen en de gebruiker hiervan aan te schrijven. Daarom werkt het ANP samen met Visual Rights Group, die deze taak op zich neemt.’ Een bijlage bevatte screenshots van het gewraakte beeld.

Dat was schrikken. Gelukkig stelde het ANP ‘een minnelijke regeling’ voor: een totaalbedrag van € 419, te betalen binnen 14 dagen. De mail was ondertekend door de ‘Commercieel directeur ANP’. What’s in a title?

Wet en jurisprudentie zijn helder: auteursrecht op foto’s berust bij de fotograaf. Die kan dat overdragen aan een persbureau. Gebruik je zo’n foto zonder licentie of zonder toestemming, dan maak je inbreuk op dat recht. Dan kan de auteursrechthebbende een vergoeding vragen. Die moet wel in verhouding staan tot de inbreuk. De zaak van mijn vader was duidelijk: hij had inderdaad zonder erbij na te denken een minuscuul fotootje van het net geplukt. Ik raadde hem aan maar te betalen; wat hij, enigszins beduusd, ook deed. En hij hief meteen maar zijn hele website op – de lol was er wel af.

Lotte

Ik had mijn vader enigszins de mantel uitgeveegd over zijn onnadenkendheid, dus wie schetst mijn verbazing – en mijn gêne – toen ik enkele maanden later zelf een vergelijkbare mail ontving. Ook ik, zelfstandig ondernemer met website, werd beticht van ‘onrechtmatig gebruik’ van een foto: een miniem gevalletje van 60 kb, 144 pixels, vijftien jaar geleden gepubliceerd. Dit bericht was ondertekend door ‘Team Fair Licensing’. Dit had het me makkelijk gemaakt: ik kon me via een link ‘aanmelden’ om € 370,56 te betalen, en als ik dat binnen enkele dagen deed kreeg ik zelfs 10% korting!

Maar nu lag de zaak anders, meende ik. Toevallig wist ik dat gebruik van materiaal voor een beoordeling of polemiek onder het zogeheten citaatrecht kan vallen, een uitzondering op het auteursrecht. Op mijn site becommentarieer ik opvallende taalverschijnselen, soms op basis van een foto. In dit geval: de term ‘vervangen voor’ die steeds vaker wordt gebruikt in plaats van ‘vervangen door’, ook in het nieuwsbericht waarvan ik een screenshot had geplaatst. De foto was onderdeel van dat screenshot. Ik antwoordde dan ook per ommegaande dat deze publicatie onder het citaatrecht viel.

Het antwoord van ‘Team Fair licensing’ kwam nog geen uur later. ‘Bedankt voor je reactie. Citaatrecht is hierbij niet van toepassing. Het is belangrijk om te weten dat iedere foto auteursrecht bevat. [sic]’ ‘Mochten er nog vragen zijn, dan horen we het graag.’ Was getekend: ‘Lotte’. Dat was me wat kort door de bocht, dus ik meldde ‘Lotte’ met evenveel aplomb dat citaatrecht wel degelijk van toepassing was en vroeg waarop het gevraagde bedrag was gebaseerd.

Ella

Het – wederom razendsnelle – antwoord kwam nu van ‘Ella’, die me, ook ongevraagd tutoyerend, berichtte dat het ‘helaas’ niet ging om citaatrecht, want – tja, een reden gaf ze niet, ze herkauwde slechts een standaardtekst over auteursrecht. Inmiddels wat sacherijnig zond ik haar het wetsartikel over citaatrecht.

Even later ging ‘Ella’ voor het eerst inhoudelijk op de zaak in: “Toch is er nog steeds geen spraken [sic] van het citaatrecht.” Het zou gaan om een ‘illustratie bij een taalkundige bespreking’ en dus ‘niet om de afbeelding of het nieuwsbericht zelf’, omdat de afbeelding zelf niet werd besproken, en het gebruik ervan ‘niet functioneel of noodzakelijk’ was. Ze suggereerde dat dat er ‘minder ingrijpende alternatieven’ waren, zoals alleen de tekst citeren, ‘waardoor het gebruik van de afbeelding disproportioneel is’. Nu begon ik wat lacherig te worden: als er íets disproportioneel was, was het wel deze claim, gezien formaat van het fotootje, de eenheid van tekst en beeld, en het feit dat het ging om een bespreking.

Wel had ik inderdaad bron- en naamsvermelding van de fotograaf achterwege gelaten; dat had me destijds nogal overdreven voorgekomen op mijn redelijk marginale website. Maar alla, ik deed het tegenvoorstel om de foto te verwijderen, als Fair Licensing het betaalverzoek introk.

Nu kwam ‘Lotte’ weer terug: “Bedankt voor je reactie. Helaas is het verwijderen van het beeld niet voldoende, er is immers al gebruikgemaakt van het beeld.” Ik antwoordde dat ik vanwege het ontbreken van bronvermelding bereid was om € 75 te betalen. Onmiddellijk reageerde ‘Lotte’ weer dat ‘wij de fotograaf moeten uitbetalen en de opsporings-, administratie- en onderzoekskosten moeten dekken’, en dat zij daarom mijn tegenbod niet kon accepteren. Wel bood ze een ‘korting’ van 20% aan, ‘aangezien we de zaak goed willen oplossen’. Dit bracht het nieuwe bedrag op € 296,45.

Ik antwoordde dat ik daar, ook ‘helaas’, niet mee akkoord kon gaan, omdat ook dit bedrag disproportioneel was en die ‘opsporings-‘, ‘onderzoeks-‘ en ‘administratiekosten’ mij vaag voorkwamen, en deed een finaal schikkingsvoorstel van € 125.

Anas

Vrijwel meteen mailde nu ene ‘Anas’ dat ‘ook de fotograaf zijn deel dient te krijgen’, min of meer suggererend dat deze nu door mijn kwade opzet aan de bedelstaf zou geraken. “Met de huidige korting hebben we al een uitzondering gemaakt en daarmee coulance en bereidwilligheid getoond. Helaas kunnen we niet meer voor jullie betekenen.” ‘Anas’ sloot af met: “Bij uitblijven van betaling zullen juridische stappen moeten worden ondernomen.”

Ik mailde de fotograaf en vroeg of het klopte dat ‘Fair Licensing’ namens hem optrad. Hij kon zich de foto niet herinneren, maar ja, het was best mogelijk dat hij die in opdracht van het ANP had gemaakt. Kon hij dan een indicatie geven van de prijs die hij destijds zou hebben gerekend? Hij belde me en liet weten geen bemoeienis te hebben met deze procedure en geen geld meer voor de foto te verwachten van het ANP, maar een bedrag van zo’n € 75 redelijk te vinden.

Rechtvaardigheid

Oproepen op sociale media om informatie over deze praktijken leverden reacties op van diepgefrustreerde lotgenoten – en zelfs aanbiedingen om mee te betalen. Het gevoel machteloos te staan tegenover een principieel onrechtvaardige behandeling wordt breed gedeeld. Natuurlijk hoort iedereen de wet te kennen, en men zou zo langzamerhand moeten weten dat je niet zomaar foto’s van internet mag gebruiken. Maar dat de instrumenteel-stoïcijns bluffende copyright-cowboys niet eerst waarschuwen en vragen om foto’s te verwijderen, maar meteen hoge kosten vorderen en dreigen met procedures, dat riekt naar een verdienmodel met kwade opzet – door kennelijk buiten de fotografen om vermeende inbreuken op hún auteursrecht te bestrijden. En blijkbaar leidt dit ook regelmatig tot -vermijdbare- procedures, met alle kosten van dien. Wie hierbij gebaat is? Alleen de onder wisselende namen opererende incassoclubs en premiejagers, die zingend hun spoor trekken door het Nederlandse online-landschap.

Het ANP werkt met ‘Visual Rights Group’, ‘Fair Licensing’ en ‘Copyright Agent’. De tactiek van deze inningsindustrie: vergelijkingssoftware loslaten op internetfoto’s, en de beuk erin tegen particulieren en kleine zelfstandigen. Die krijgen een blufbrief in gewichtige bewoordingen met exorbitante bedragen als ‘schikkingsvoorstel’. Er is altijd wel iemand die van schrik meteen betaalt. Kassa! Maar niet alleen de snel geïntimideerde laaggeletterde is een gemakkelijke prooi; ergernis en risico’s afwegend heb ik ook maar betaald – tandenknarsend. Dit soort handhaving van auteursrecht heeft weinig te maken met rechtvaardigheid.