Door Marc van Oostendorp

Al dat gepraat over natuur en milieu leidt volgens mij alleen maar af van waar het de koningin dit jaar in haar kersttoespraak echt over ging: de steeds duidelijker wordende gaten in de grammaticale beschrijving van het Nederlands.  Maak u geen zorgen, majesteit! Redding is nabij.

De koninklijke aandacht ging vooral uit naar lidwoordloze zelfstandignaamwoordgroepen. De Algemene Nederlandse Spraakkunst, nog steeds het belangrijkste naslagwerk op dit gebied, gaat in de ogen van de koningin te achteloos met de kwestie om.  Het noemt weliswaar beknopt een aantal gebruiksmogelijkheden: in telegramstijl, als naamwoordelijk deel van het gezegde, bij ‘substantieven die een kinderspel of een muziekinstrument aanduiden’, maar Beatrix heeft haar volk dit jaar op het hart willen drukken dat er nog zoveel meer mogelijkheden zijn. Haar kersttoespraak is dit jaar werkelijk een orgie van lidwoordloosheid. Ik citeer slechts een alinea, de tweede (de eerste is bij de koningin altijd min of meer hetzelfde, en gewijd aan de constatering dat Kerstmis het feest van het licht in de duisternis is.)

Velen in onze wereld leven in spanning en onzekerheid over het bestaan. Onrust en bezorgdheid om de dag van morgen overheersen ook in Europa en in ons land. Zorg is er niet alleen om individuele welvaart maar ook om het welzijn van allen en het beheer van de aarde. Met onze kostbare planeet wordt zorgeloos omgesprongen en wat zij ons geeft wordt slecht verdeeld. Armoede en ongelijkheid tasten de leefbaarheid aan en bedreigen maatschappelijke saamhorigheid. Zelfzucht en de hang naar overdaad maken blind voor schade aan onze natuurlijke omgeving en ondermijnen gemeenschapszin. Zicht op de eindigheid van wat de aarde ons kan geven en op de houdbaarheid van de samenleving raakt zoek.

De rest van de toespraak gaat zo verder. Heel consequent is de koningin daarbij niet, zoals ook al uit dit fragment blijkt (zelfzucht zonder lidwoord wordt gekoppeld aan de hang naar overdaad met een lidwoord; de leefbaarheid aan saamhorigheid.)

Wat heeft de koninging bewogen? Wil ze ons uitdagen tot een spelletje Grammar feud? Heeft de neiging om alles in telegramstijl te zeggen, die door sommigen wordt toegeschreven aan de nieuwe media, nu ook bij de koningin toegeslagen? Vorig jaar beklaagde ze zich nog over de oppervlakkigheid van die media, dit jaar zegt ze ineens tussen neus en lippen door: “Oude en nieuwe media informeren ons en roepen op om verantwoordelijkheid te nemen, elk op eigen niveau.” En dat in een zin zonder enig lidwoord.

Nee, ik denk dat de koningin taalminnend Nederland erop heeft willen wijzen dat het zo niet langer gaat, dat lidwoordloosheid in het moderne Nederlands steeds meer regel in plaats van uitzondering is. Ze overdrijft in haar enthousiasme misschien een beetje, maar de boodschap is duidelijk. Gelukkig voor haar heet de nieuwste grammatica van het Nederlands in aanbouw, de grootste ooit, Taalportaal. Inderdaad: zonder lidwoord.