Ogier van Denemerken: Inleiding

Amand Berteloot


Van het van oorsprong middeleeuwse Franse Karelepos Ogier van Denemerken (OvD) is behalve een tiental Middelnederlandse fragmenten afkomstig uit drie handschriften [Zie Hans Kienhorst, De handschriften van de Middelnederlandse ridderepiek. Deventer 1988, deel 1, p. 148-152] een complete Middelhoogduitse ‘Umschreibung’ overgeleverd, die in 2002 door Hilkert Weddige werd gepubliceerd. Deze ‘Duitse’ versie is geen vertaling in de echte zin van het woord, maar een afschrift in middeleeuwse zin, dat wil zeggen een kopie waarbij de afschrijver heeft geprobeerd om de tekst aan zijn eigen idioom aan te passen. De grote talige afstand tussen Vlaanderen, waar de tekst is ontstaan, en Heidelberg, waar het afschrift gemaakt werd, zorgde daarbij voor bijna onoverkomelijke moeilijkheden. Ludwig Flugel (LuFl), de kopiist van handschrift Heidelberg CPG 363 heeft zijn legger op talrijke plaatsen niet begrepen en de tekst weergegeven in een taal die geen Middelhoogduits maar ook geen Middelnederlands meer genoemd kan worden. Weddige heeft in zijn editie geprobeerd de tekst van LuFl enigszins begrijpelijk te maken, waarvoor het nodig was er het Middelnederlands bij te te betrekken. Deze pogingen zijn op tal van plaatsen onbevredigend voor lezers die vertrouwd zijn met het Middelnederlands. Wanneer men de tekst écht wil begrijpen is men verplicht hem compleet naar het Middelnederlands te ‘hertalen’. Dat lukt maar voor pakweg 90% van de bijna 24.000 verzen, maar dit is de enige weg om een van onze grote Karelromans weer lees- en genietbaar te maken.

De Duitse tekst is ingedeeld in eenheden van ongelijke lengte die in het Heidelbergse handschrift door lombarden gemarkeerd zijn. Het is niet uitgesloten dat deze indeling de laisse-structuur van de niet bewaard gebleven Franse brontekst weerspiegelt. Ik publiceer de tekst hier in blokken van telkens 10 van die ‘hoofdstukjes’.
Mijn tekstreconstructie gaat vergezeld van vier soorten voetnoten. Om het begrijpend lezen te vergemakkelijken heb ik woordverklaringsnoten toegevoegd. Deze baseren vrijwel steeds op het Middelnederlandsch Woordenboek (MNW), waar ze meestal letterlijk uit zijn overgenomen. Overal waar twijfel aan de tekstreconstructie mogelijk is of waar deze speculatief wordt, heb ik hertaalnoten toegevoegd. Bij citaten uit de Duitse tekst heb ik voor het gemak systematisch geabstraheerd van de diacritische tekens die het handschrift en de editie-Weddige bevatten. Wanneer de editie-Weddige een van onze reconstructie afwijkende interpretatie biedt, heb ik deze in Weddige-noten vermeld. Weddiges vertalingen zijn, indien niet anders aangegeven, steeds geciteerd uit de voetnoten bij zijn editie (WeNO). Andere gegevens stammen uit zijn emendaties (WeEm) en zijn glossarium (WeGl). Het vierde type noten betreft een aantal eigennamen. Hier wordt bij gelegenheid verwezen naar Weddiges namenlijst (WeRe). Wat dit onderdeel betreft, dank ik dr. Willem Kuiper en zijn Repertorium van Eigennamen in Middelnederlandse Literaire Teksten (REMLT), voor zijn kennis ter zake.
Bij de reconstructie van de Middelnederlandse Ogier is bewust geen gebruik gemaakt van Franse voorbeelden, omdat die te ver af staan van de Middelnederlandse tekst. De hertaling richt zich uitsluitend op de Duitse tekst. De regeltelling loopt parallel met de editie-Weddige. Omdat de legger van de Heidelbergse Ogier een Vlaams handschrift moet zijn geweest, heb ik aan de hertaling een lichte Vlaamse kleur gegeven, bijvoorbeeld ‘ou’-spelling voor ‘oe’ en ‘au’ voor ‘ou’. Een aantal vraagstukken, de reconstructie en de tekst betreffend, zullen parallel met de editie ter sprake worden gebracht. Voor de technische realisatie van het project dank ik van harte dr. Willem Kuiper.

Lijst van gebruikte afkortingen en diakritische tekens.

< hertaald uit (de becommentarieerde plaatsen zijn hier en in de tekst gecursiveerd)
> hertaald naar (in passages waarvan Mnl. tekstfragmenten bewaard zijn)
/ einde van de versregel
| Fragm. begin fragment
Fragm. | einde fragment
Dt. Duits
Fr. Frans
fragm. fragment
HiWe Hilkert Weddige
hs. handschrift
Lex M. Lexer, Mittelhochdeutsches Handwörterbuch
LuFl Ludwig Flugel
Mhd. Middelhoogduits
Mnl. Middelnederlands
MNW Middelnederlandsch Woordenboek
Nl. Nederlands
VD H. van Dijk
ST F.A. Stoett, Middelnederlandsche Spraakkunst. Syntaxis
SUP J. Verdam, Middelnederlandsch Handwoordenboek. Supplement
VL Kl A. van Loey, Middelnederlandse Spraakkunst. II. Klankleer
VL Vl A. van Loey, Middelnederlandse Spraakkunst. I. Vormleer
WeEm Weddige, emendatie
WeIn Weddige, inleiding
WeGl Weddige, glossarium (‘Wortverzeichnis’)
WeNo Weddige, voetnoot
WeRe Weddige, namenregister

Brock, juni 2012