In de New Yorker van deze week staat een open brief van de schrijver Philip Roth. In het Wikipedia-artikel over zijn roman The Human Stain stond volgens hem een fout: er werd beweerd dat de hoofdpersoon op beroemde schrijver X was gebaseerd, terwijl volgens Roth eigenlijk de hoogleraar Y model had gestaan.
De kwestie van X en Y vind ik niet zo vreselijk belangwekkend – mij interesseert het feit dat Roth de fout in de Wikipedia alleen kon herstellen door een artikel in de New Yorker te schrijven. Had hij het niet eenvoudigweg uit het oorspronkelijke stuk kunnen halen of laten halen? Iedereen kan immers bij Wikipedia? Het antwoord is nee.
Wat is kennis? Wie bezit er kennis? Wie bepaalt er wat waar is? Onder andere door het internet worden die vragen nu anders beantwoord dan enkele decennia geleden. Het idee dat kennis geïnstitutionaliseerd is en vooral dat er autoriteiten zijn die bepaalde kennis hebben en anderen niet, is aan erosie onderhevig. Iedereen kan immers bij Wikipedia – samen bepalen we wat waar is.
Op Wikipedia wordt er nu al een aantal jaar met die nieuwe definitie van waarheid geëxperimenteerd. Wat blijkt: helemaal zonder autoriteit gaat het niet. Over sommige onderwerpen bestaat nu eenmaal zoveel onenigheid dat het niet lukt, of zelfs onzinnig is, om aan alle gezichtspunten aandacht te besteden. En dus hanteert men, in ieder geval in de Engelstalige Wikipedia, inmiddels een eigenlijk nogal eigenaardige definitie van autoriteit: die van de officiële publicatie. Een bewering in een Wikipedia-artikel moet gestaafd worden met een verwijzing naar een publicatie.
In de affaire Roth heeft dit er nu toe geleid dat zelfs de schrijver niet mag beweren dat hij iets beter weet over zijn boek dan een ander. Hij moet verwijzen naar een externe publicatie – wat hij nu dus kan doen. Niet dat Philip Roth het zegt, telt, maar dat het in de New Yorker heeft gestaan.
Het lijkt me een crisis in het waarheidsbegrip van Wikipedia. Interessant genoeg gaat The Human Stain ook onder andere over de moderne verschuiving van de autoriteit van de hoogleraar, over de onmogelijkheid om kennis te hebben en om deze te delen. De onmogelijkheid om samen te bepalen wat de waarheid is. De onmogelijkheid van Wikipedia.
Het is een misverstand dat Wikipedia de waarheid zou presenteren. Dat heeft Wikipedia nooit gepretendeerd. "Verifiability, not truth is the burden," stelt een Engelse Wikipediaan volkomen terecht. Waarheidsvinding is een zaak van (in de eerste plaats) wetenschappers, journalisten en andere professionals. Als zij ernaast zitten, zit Wikipedia er ook naast, maar altijd in commissie.
Wikipedia is dus gebaseerd op een bepaald idee van hoe we weten wat de waarheid is. Zoals je hier uiteenzet, is dat idee gebaseerd op de autoriteit van 'professionals', maar blijkens de affaire Roth is het indirecter: het gaat erom wat gepubliceerd is in andere bronnen met voldoende autoriteit. Het zijn dus de geschreven bronnen die de autoriteit hebben. Wanneer ik uit eigen onderzoek iets heel precies weet en dat kan aantonen, kan ik dat niet als eerste in Wikipedia publiceren; ik moet het eerst elders publiceren, dan kan Wikipedia ernaar verwijzen.
Dat is juist, en het is altijd zo geweest. Waarbij het overigens nog maar de vraag is of die ene bron zal volstaan. Wat dat betreft worden er aan de bronnen hoge eisen gesteld, zowel kwalitatief als kwantitatief. In theorie althans, want er glipt natuurlijk een heleboel doorheen. Hoe dan ook: de gesignaleerde crisis zie ik niet.
Frans stelt het mooier dan het is. Wikipedia stelt geen harde eisen, want er wordt nauwelijks serieus gecontroleerd. Dit komt vooral door goedbedoeld amateurisme, gebrek aan kennis op diverse terreinen en het onvoldoende beheersen van onderzoeksvaardigheden van een groot deel van de wikipedia medewerkers. (het is tenslotte vrijwilligerswerk). Daarnaast is -zeker op de nederlandse versie- de bejegening van deskundigen en de wijze waarop een harde kern van medewerkers het project bestuurt niet bevorderlijk voor het verkrijgen van hoogwaardige bijdragen.
Dat laat allemaal onverlet dat áls er serieus gecontroleerd wordt, zoals dat in het geval van Philip Roth gebeurd is, verifieerbaarheid de doorslag geeft. Als er op Wikipedia een crisis is, dan gaat het dus om wat er allemaal doorheen glipt, en niet om wat Philip Roth heeft meegemaakt. Die heeft ervaren hoe Wikipedia werkt als het naar behoren functioneert.
Beste Frans, hecht je nu echt zoveel aan de wikipedia regeltjes dat je liever onwaarheden in de wikipedia laat staan? Philip Roth demonstreert nu juist zien hoe krom het is dat hij alleen een fout kon verbeteren door eerst een stuk in de New York Times te schrijven. Als je deze maatstaf wilt aanleggen voor de hele wikipedia, dan kun je beginnen met een groot deel van de artikelen eruit te gooien.
"Regeltjes" zijn er vaak niet voor niets. In dit geval is het regeltje zelfs om een van de kernprincipes. Samen bepalen wat waar is, is onmogelijk. Samen vaststellen wie autoriteiten zijn en wat zij zeggen, is het hoogst haalbare. Dat lijkt weinig ambitieus (waarom niet streven naar de Waarheid?), maar het blijkt al een hele klus. Dat er een groot aantal artikelen uit mag, onderschrijf ik overigens.
Het zou toch vreemd zijn als de persoon in kwestie als de meest betrouwbare bron werd gezien. Dan zou iedereen zijn eigen artikel op wikipedia kunnen gaan opstellen en wijzigen en dit zou voor niemand te controleren zijn. Het zou niet eens te controleren zijn of de persoon in kwestie werkelijk de persoon in kwestie is. De artikelen baseren op secundaire bronnen levert niet altijd "de waarheid" op, maar is nu eenmaal het hoogst haalbare.