[ʔ] De [ʔ] is een van de minst opvallende medeklinkers. Je merkt bijna niet dat hij er is. Het is, bijvoorbeeld, de medeklinker die klinkt tussen de e en de a in het woord be[ʔ]ademen. Je maakt hem door heel even de stembanden toe te knijpen. Er hoopt zich dan wat lucht achter die stembanden op, die vrij komt met een plofje.
Wanneer je een camera’tje bij een proefpersoon door de neus in de keel naar beneden laat gaan om de stembanden te filmen, zie je dit:
Die vieze spleet in het midden, dat zijn de stembanden; je ziet ze duidelijk zich tegen elkaar aanzuigen om een plofje te maken. Dat is de [ʔ] (hij wordt glottisslag genoemd). In het Duits klinkt die medeklinker nog iets duidelijker, en ook wat vaker. De Duitse manier van Theater uitspreken is bijvoorbeeld The[ʔ]ater.
In het Nederlands zeggen we daar niet zo’n duidelijke glottisslag; de uitspraak is meestal eerder the[j]ater. In dat laatste geval is de overgang tussen de twee klinkers vloeiender. De tong beweegt aan het eind van de [e] een beetje omhoog om een [j] te maken, en gaat uiteindelijk helemaal omlaag voor de [a].
Wanneer je niet zo’n vloeiende beweging maakt maar de klinkers strikt gescheiden wilt houden, maak je dus zo’n glottisslag. Het feit dat hij zo mechanisch is, is misschien de reden dat we hem niet noteren in de gewone spelling, en misschien ook dat hij mensen niet zo opvalt. Er is wel degelijk een waarneembaar geluid in het signaal van beademen, maar je moet mensen er speciaal en met nadruk op wijzen voordat ze het geloven.
Buitenlanders valt deze klank vaak wel op. Het Nederlandse accent in het Engels wordt er door gekenmerkt, omdat wij deze klank ook vaak aan het begin van woorden laten horen (als die woorden met een klinker beginnen), Engelsen doen dat niet. de Nederlandse [ʔa:p] wordt dan een Engelse [ʔe.jp], wat toch wat vreemd klinkt voor een Engelsman.
We lijken hierin, niet verrassend, meer op de Duitsers. Volgens mij zorgen die glottisslagen er ook voor dat veel mensen Duits als "hard" beoordelen, voor de rest heeft die taal immers vooral veel zachte klanken (wrijfklanken, sisklanken) die ook in talen als Frans en Engels terugkomen. En zo klinkt Nederengels ook "hard", 'n beetje als Duits of Deens Engels. Tja.
Die glottisslag aan het woordbegin is trouwens wel interessant, de meeste Europese talen doen het volgens mij zonder. Het is vooral een Duits fenomeen, dat ook in het Nederlands terugkomt en, opvallend, in het Tsjechisch (waarmee het Tsjechisch verschilt van de meeste andere Slavische talen, waarschijnlijk een Duitse invloed dus).
Nu vraag ik me af of er in het Nederlands meetbare verschillen zijn tussen het "harde" Hollands en het "zachte" Vlaams. Ik ben geneigd aan te nemen dat Vlamingen minder vaak glottisslagen laten horen (Westvlamingen en lieden uit Tessenderlo uitgezonderd, zij vervangen de k door een glottisslag…), maar of dat nu komt door de zuidelijke neiging om woorden aaneen te plakken, of echt omdat ze die glottisslag niet uitspreken, dat lijkt me voer voor fonologen.
Ooit eens gelezen dat de glottisslag in Vlaamse dialecten uberhaupt niet bestaat (behalve als allofoon van k dan). Het valt mij persoonlijk elke keer op als ik een glottisslag hoor bij een Vlaamse nieuwslezer omdat het zo raar klinkt samen met de rest van het accent, bijvoorbeeld in "Ver'enigde Staten" (wat je normaal gezien als "ve-renigde" uitspreekt, of zelfs gewoon "vrenigde") of "Israe'el" in plaats van "Izra(j)el"