Weinig talen zijn beter in het Engels beschreven dan het Nederlands. Je kunt enorm veel gedetailleerd te weten komen over onze taal, zonder haar ooit te leren. Er verschenen de afgelopen vijftien jaar boeken over de klankleer, de vormleer en de zinsbouw, en online wordt gewerkt aan een grootschalig taalportaal waarin al die onderwerpen nog veel uitvoeriger aan de orde komen.

Nu is er ook een boek over de (externe) taalgeschiedenis van het Nederlands: Dutch. Biography of a language, geschreven door de vooraanstaande Vlaamse sociolinguïst Roland Willemyns.

Het woord biografie suggereert een geboorte en een dood. 

In plaats daarvan zijn er in ons hoekje van Europa altijd allerlei talen en dialecten op elkaar gebotst, door elkaar gemengd en weer van elkaar afgescheiden. Wanneer ‘het Nederlands’ precies begonnen is valt daardoor niet te zeggen – op zeker moment kwamen hier Germaanse stammen de Kelten verdrijven, maar die stammen spraken onderling allemaal verschillend en anderzijds als groep weer niet duidelijk anders dan de Germanen in Noord-Duitsland. Bovendien begonnen ze bij wijze van spreke vanaf dag 1 vreemde (Keltische, Latijnse en andere) woorden op te nemen. 

Van een dood zal vermoedelijk om dezelfde reden geen sprake zijn. Er zijn weliswaar, zo laat Willemyns in zijn laatste hoofdstuk zien, op dit moment allerlei ontbindende krachten aan het werk (Verkavelingsvlaams, Poldernederlands), maar of die sterker zijn dan krachten uit het verleden valt nog te bezien en bovendien zou een en ander er hooguit toe kunnen leiden dat het Nederlands ooit oplost in de taalstroom van de tijd – niet dat we een dag zullen kunnen aanwijzen dat de taal stierf.

De afgelopen drie eeuwen is er weliswaar gewerkt aan het creëren van een aanwijsbare eenheid die ‘het (Algemeen) (Beschaafd) Nederlands’ heette, maar op historische schaal bezien is dat natuurlijk maar een korte periode en bovendien heeft dat ABN altijd bestaan naast allerlei andere variëteiten die zich ook Nederlands of Vlaams noemden. Willemyns tells a story of language contact and conflict, zegt de flaptekst, en zo is het precies. From its earliest days, Dutch has been in contact with other languages both within and outside the border of the Low Countries.

Dutch lijkt natuurlijk in meerdere opzichten op de Nederlandstalige boeken die Willemyns met coauteurs schreef, Verhaal van een taal en Verhaal van het Nederlands). Het vertelt de geschiedenis vanaf de enigszins nevelachtige tijden waarin het Oud-Nederlands gesproken werd, via het middelnederlands, de Renaissance-tijd, de verwikkelingen in Nederland en Vlaanderen in de 19e eeuw tot en met het heden.

Willemyns aandacht gaat daarbij vooral uit naar de sociolinguïstische aspecten: wie waren de sprekers, hoe zagen zij zelf hun taal, welke politiek werd er gevoerd? De interne taalgeschiedenis – wat er gebeurde met de woordenschat, de klanken, de zinsbouw – komt er een beetje bekaaid vanaf: een enkele keer bespreekt hij wel wat klankveranderingen, maar ik vraag me af of die passages voor een niet-ingewijde (en niet-Nederlandstalige) wel duidelijk zijn. Zo geeft hij als illustratie van de afwezigheid van de tweede palatalisatie dat we in het Nederlands groen zeggen en niet gruun, maar voor iemand die onze spelling niet kent was het duidelijker geweest om dat op te schrijven als [ɣrun] en [ɣryn].

Daar staat heel veel tegenover. Willemyns schrijft levendig en helder, en hij besteedt heel fijn veel aandacht aan koloniaal Nederlands en aan Afrikaans – die krijgen allebei een eigen hoofdstuk.

 Alles bij elkaar is Dutch een prachtig boek, en vooral heel bruikbaar voor het doel waarvoor Willemyns het geschreven heeft – als inleiding voor anderstalige studenten en andere geïnteresseerden die meer willen weten over hoe het komt dat wij hier in ons hoekje van Europa praten zoals we doen.