Door Marc van Oostendorp
In mijn zondagochtendminicollege vertel ik vandaag over het eigenaardige verschijnsel dat we van onzinwoorden kunnen raden waar de klemtoon ligt – en dat alle sprekers van het Nederlands dat ongeveer op dezelfde manier doen.
(mijn excuses als dit twee keer geplaatst wordt)
Volgensmij heeft het kennen van regels voor klemtoon wel degelijk zin, niet in het luisteren, maar in het reproduceren. Of meer precies, in de economie van het onthouden. Zonder regels zou je voor elk woord expliciet de klemtoon moeten onthouden. Met regels hoef je dat alleen te doen voor woorden die van de regel afwijken (of waarvoor er geen regel is). Zolang er beduidend meer woorden volgens de regel zijn dan uitzonderingen, is het gemakkelijker de regel te leren.
Bovendien helpt het weten van de regel je om vaker goed te gokken als je een klemtoon simpelweg vergeten bent, en om minder vreemd te klinken als je toch zo af en toe verkeerd gokt. Ten slotte zou het kennen van de regel ook een signaalfunctie voor nieuwe woorden: als een woord zich niet aan de regel houdt, zal er wel iets bijzonders mee zijn – het is een samenstelling of overgenomen uit een andere taal (met andere regels), bijvoorbeeld.
Dat is mogelijk, maar vooralsnog lijkt het erop dat de regel eigenlijk alleen sterk is als de laatste drie lettergrepen van het woord alledrie open zijn. In alle andere gevallen zijn er wel tendenzen, en als je die kent kun je dus iets beter gokken, maar het blijven tendenzen.
Panama, pyjama en chocola zijn leenwoorden, dus misschien niet zulke goede voorbeelden voor de klemtoonregels van het Nederlands. In klemtoonregels ligt de klemtoon trouwens niet op een van de laatste drie lettergrepen. In lettergrepen ook niet, bedenk ik nu.
Zoals de video rond minuut 50 uitlegt gaat die vuistregel op voor ongelede woorden. Klemtoonregels en lettergrepen zijn gelede woorden.
Net zoals ik in de video uitleg dat de meeste literatuur gebaseerd is op leenwoorden (en het experiment op onzinwoorden). Het bevredigt misschien een bepaalde behoefte om de video na 1 minuut te stoppen en dan je commentaar op te schrijven, maar een waardevolle bijdrage aan de discussie levert het niet per se op.