President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (31/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad fragmenten uit de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 31. <blendle>

‘Het grootste deel van de tijd hadden hij en ik ons met taal beziggehouden,’ schrijft Natan, ‘niet alleen de Russische.’  Dat hebben we al gezien: in de Donbas bleek hij herhaaldelijk ook een aardig mondje Oekraïens te verstaan. Hij herkende bovendien het Moskous dialect.

Maar hoort er nu ook Hebreeuws bij het talenrepertoire? Het stond in aflevering 10 niet in het lijstje talen die opa Ban beheerste. Genoemd werden daar: “Oekraïens, Jiddisch, Pools, Duits, Russisch.” Waarom zou hij tijdens het uitblazen van zijn laatste adem dan niet – bijvoorbeeld – Jiddisj spreken, maar Hebreeuws?

Kiyele

Het is niet onwaarschijnlijk dat de oude man wat klassiek Hebreeuws kende, maar parat Mosje rabbenoe (‘koe van Mozes de leraar’, voor een lieveheersbeestje) is geen woord in die taal. Het woord is modern Hebreeuws (de taal van het huidige Israël die ook wel ‘Ivriet’ wordt genoemd), en die taal heeft het waarschijnlijk uitgerekend uit het Jiddisj overgenomen. In die laatste taal wordt een lieveheersbeerstje wel moyshe rabbeynus kiyele genoemd: met een verkleinwoord voor koe (kiyele), zoals we in het Nederlands het verkleinwoord voor beest gebruiken, en de Lieve Heer in plaats van Mozes. De volgorde van de woorden is in het Jiddisj een beetje anders, wat uitsluit dat opa die taal sprak toen hij zijn laatste adem uitblies. Ook in veel Slavische talen rond de Oekraïene wordt het lieveheersbeestje overigens een koe genoemd (maar dan van de maagd Maria).

Op zoek naar waar de in de aflevering van vandaag genoemde curieuze etymologie met het melken van lieveheersbeestjes vandaan kwam, stuitte ik op Van der Heijdens vermoedelijke bron: dit stukje van Jaap de Berg in Trouw uit 2014, waarin zelfs de medicinale waarde tegen kiespijn gememoreerd wordt. De Berg zegt in zijn stukje alleen dat het woord ‘Hebreeuws’ is, niet dat het alleen modern Hebreeuws  is. Ook over die Jiddisje oorsprong zegt hij niets.  Elders op internet vind ik alleen meerdere vindplaatsen voor de nóg onsmakelijker tip dat je lieveheersbeestjes moet dooddrukken en dan op je kies leggen <bijvoorbeeld hier> – ja, je leert van alles van President Tsaar, we komen straks nog verrijkt de zomer uit! – maar niets over het melken van die diertjes.

Suggestie

In aflevering 10 noemt opa Ban Israël ‘het land van mijn oude droom’. Het is denkbaar dat hij de taal van dat land op latere leeftijd heeft geleerd, zeker als hij net zo’n uitzonderlijk talent had voor het leren van vreemde talen als zijn kleinzoon. Dat hij aan die taal bij het sterven de voorkeur zou hebben gegeven, hij sprak ook nog met een ‘Hebreeuwse intonatie’, boven een van zijn moedertalen is wel wonderlijk. (Hij sprak, toegegeven, even daarvoor ook Nederlands; ook geen moedertaal, maar de laatste zinnetjes waren dan ook al behoorlijk ongrammaticaal.)

Minstens even wonderlijk als dat opa het ingewikkelde woord lieveheersbeestje zegt, is dus dat hij het in het Hebreeuws zegt. Voor de beeldspraak had hij het niet hoeven doen, want die had hij bij een van de talen dichter bij huis makkelijker kunnen vinden. Ik hoop maar dat Natan zich hier vergist, en niet Van der Heijden.

De A-index van vandaag is 9,09 (zeer hoog)
De A-index tot nu toe is 8,02 (stabiel)