President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (16/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 16. <blendle>

Vandaag staart Vladimir Nabokov ons aan vanaf het T-shirt van een jongen. POSJLOST staat er op dat T-shirt, en Natan denkt dat dit ‘ongetwijfeld een of andere garageband uit de Donbas’ is, maar daarmee is hij dan toch even vergeten dat hij een romanpersonage is.

Het zou trouwens nog best kunnen, dat een Oekraïense band zich Posjlost noemt. Het is een van de woorden die onvertaalbaar heten te zijn van de ene taal in de andere, het Russische equivalent van gezellig. Het schijnt zoveel te betekenen als slechte smaak, zij het van een bepaald type, namelijk die je politiek correct of cultureel correct zou kunnen noemen: dingen mooi vinden enkel en alleen omdat je denkt dat het zo hoort. (Het plaatje rechtsboven is van een Amerikaanse rockband.)

Omdat het woord onvertaalbaar was, werd het door Nabokov geïntroduceerd in het Engels (met de geniale woordspelige spelling poshlust), en wel in een bespreking van Gogols Dode zielen – sommige karakters in dat boeken lijden volgens Nabokov aan posjlost. Hoe poshlustig de karakters in President Tsaar zijn, valt nog te bezien, maar je kunt bij deze passage in ieder geval aan het boek van Gogol denken: ook op de Oekraïense steppen worden dode zielen kennelijk nog gebruikt om profijt van te trekken (door ze te omhangen met een zuurstofmaskertje), zij het eerder politiek dan financieel.

Het begrip was erg belangrijk voor Nabokov. In het essay Philistines and philistinism definieerde hij het als volgt:

Poshlism is not only the obviously trashy but mainly the falsely important, the falsely beautiful, the falsely clever, the falsely attractive.

In een beroemd geworden interview met de Paris Review deed hij er nog een schepje bovenop:

Corny trash, vulgar clichés, Philistinism in all its phases, imitations of imitations, bogus profundities, crude, moronic, and dishonest pseudo-literature—these are obvious examples.

Onmiddellijk daarna komt dan een zin die mij hopeloos in de war brengt, want het leest als een negatieve recensie van President Tsaar:

Now, if we want to pin down poshlost in contemporary writing, we must look for it in Freudian symbolism, moth-eaten mythologies, social comment, humanistic messages, political allegories, overconcern with class or race, and the journalistic generalities we all know.

Van de Oedipus-mythe lust A.F.Th. wel pap, en van een al dan niet door de motten aangevreten mythe niet minder. President Tsaar lijkt vooralsnog af te koersen op sociaal en politiek commentaar, met een journalist in de hoofdrol. Je zou je kunnen afvragen of het opvoeren van een jongetje met POSJLOST op zijn T-shirt zélf een vorm van posjlost is. Wat heeft de schrijver ons met dat ene woord op dat hemd over zijn huidige project willen zeggen?

De A-index van vandaag is 7,58 (gemiddeld)