President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (23/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 23. <nog (?) niet op blendle>

Voor verhalen bestaat een interessant soort verleden tijd: een dat zich laat combineren met het woord nu. Hoewel je zou zeggen dat nu normaliter niet samengaat met een verleden tijd, lukt dat ineens wel in een verhaal. Je kunt best zeggen: “Nu kwam Jan binnen”, maar dan weet je dat iemand een verhaal aan het vertellen is.

In de passage van vandaag vinden we daar een ingewikkeld voorbeeld van:

“Zelfs nu, in deze penibele positie, viel me op dat er nauwelijks condens mee naar buiten wolkte, wat bij een koelruimte toch normaal zou zijn geweest op zo’n snikhete dag.”

Behalve in de eerste twee passages die de inleiding vormden, is in President Tsaar tot nu toe Natan Haandrikman aan het woord, en hij vertelt zijn verhaal dus in die vertellersverledentijd.

Maar hier zegt hij zelfs nu met een zelfs dat het nu evalueert: het is verbazingwekkend dat het nu gebeurt. Wanneer je je in zo’n penibele positie bevindt ga je normaliter niet letten op de hoeveelheid condens in de omgeving.

Alleen de vraag is nu wie die evaluatie zelfs uitvoert. Gezien het feit dat het al onwaarschijnlijk is dat je op die damp let in zo’n situatie, zou je kunnen zeggen dat het al helemaal onwaarschijnlijk is dat je dan óók nog eens gaat evalueren of het wel normaal is dat je de natuurkunde van de koelbox in de hitte voor de geest haalt.

Traumatisch

Dat zelfs komt dus waarschijnlijk niet van Natan op het station van Torez, maar van een andere Natan – degene die dit aan het vertellen is. Hij breekt dus even in zijn eigen verhaal in om zichzelf te evalueren.

(Op zich hoeft hij helemaal niet zo verbaasd te zijn, want wij lezers weten inmiddels dat hij heel makkelijk een hele situatie in een opslag kan overzien; bijvoorbeeld dat hij zijn moeder in een oogwenk in groot detail zag liggen in een toch ook traumatische situatie. Natan is een wandelende camera, maar hij verbaast zich daar zelfs kennelijk achteraf soms over.)

Vrij vertaald

Er zit nog zo’n momentje in waarin hij inbreekt in zijn eigen relaas:

(Dat woord had op de motorkap gestaan, vrij vertaald: eikel.)

Het is nog denkbaar dat hij inderdaad op het moment dat dit aan de orde komt dat woord ineens herkende. (Ik denk overigens dat het hier om het Oekraïense woord кулю gaat, dat ‘bal’ betekent. Van der Heijden transcribeert het een beetje vreemd, ik zou koeljoe schrijven.) Maar hij zal met zijn verbluffende kennis van het Russisch en het Oekraïens niet  die term voor zichzelf ‘vrij vertaald’ hebben. Dat doet hij dus voor ons, de lezer, in het hier en nu. Er is dus meer aan de hand dan alleen het verhaal dat verteld wordt, er is ook nog een ander hier en nu.

Aanspreken

Interessant genoeg is er ook nog een zinnetje in deze passage die juist in de tegenwoordige tijd staat, maar waarschijnlijk juist wel op dat station in Torez moet worden geplaatst:

(O mama, waar ben je… in deze of in een volgende wagon?)

Hier citeert de vertellende Natan als het ware de gedachte die hij had toen hij op dat station stond, en brengt dat moment dichterbij. Duizelingwekkend daarbij is dat hij in gedachten iemand aanspreekt die hij op dat moment eigenlijk niet meer kan aanspreken.

Bewustzijn

Bovendien volgt die op een passage waarin ook nog iets ingewikkelds gebeurt met de tijd: op het station in Donetsk (dus vroeger) herinnert hij zich iets van nog eerder (namelijk in de Krakeling). Omdat dit een gebeurtenis is van vóór een punt in het verleden, begint hij dus te vertellen in de voltooid verleden tijd: ‘ik had de gewaarwording… ondergaan’, ‘mijn moeder had me… meegenomen’. Maar daarna schakelt hij over naar de gewone verleden tijd: ‘ik werd naar beneden getrokken’ (niet: ‘ik was naar beneden getrokken’), ‘mijn moeder ving me op tijd op’ (niet: ‘mijn moeder had me op tijd opgevangen’).

De gebeurtenis uit de Krakeling wordt dus getrokken naar het moment in Torez, en omdat daarna de tegenwoordige tijd wordt gebruikt, kolken hier alle tijden door elkaar, en dat op een moment dat Natan bang is zijn bewustzijn te verliezen.

De A-index van vandaag is 7,09 (benedengemiddeld).
De totale A-index tot nu toe is 7,97 (en dalende)