President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (51/60)

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad fragmenten uit de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 51. 

De neiging om de wereld in verhalen te kaderen schijnt diep in de menselijke geest te  zetelen. Het is ons onmogelijk om een gebeurtenis te beschouwen en niet onmiddellijk en onbewust een causaal verband te zien: de fles ligt op de grond, de grond is nat, dat komt door het water dat uit de fles is geraakt toen deze viel. En wanneer er mensen bij betrokken zijn, zien we onmiddellijk bewust handelende personen, agenten, die een bedoeling hebben met wat ze willen. Er staat een briesende dronkaard: de heeft de fles op de grond gegooid omdat hij de grond nat wilde maken.

Het gaat zo automatisch en zo ongemerkt dat je meestal niet eens in de gaten hebt dat je een verhaal aan het maken bent: het voelt alsof de wereld nu eenmaal zo is. Oorzakelijke verbanden of de wil van onze medemens zijn niet te meten, maar erzonder is de wereld onvoorstelbaar. Volgens sommige geleerden is daar een evolutionaire oorzaak voor: het helpt ons ingewikkelde situaties razendsnel te overzien.

Micro-omstandigheden

Die menselijke neiging om in iedere situatie automatisch een (simpel) verhaal te zien, verklaart behalve het bestaan van literatuur mogelijk ook godsdienst (er moet een oorzaak en zelfs een reden zijn waarom wij hier rondlopen), bijgeloof en de alomtegenwoordigheid van samenzweringstheorieën.  Het is niet zozeer moeilijk om te geloven dat enorme rampen zomaar gebeuren: het is in zekere zin menselijk onmogelijk. Stel je voor dat je zou moeten aannemen dat die wrakstukken van de MH17 daar zomaar ineens lagen in de Oekraïense hete velden: gewoon een maf fysisch toevallige samenloop van een miljoen microomstandigheden. Dat kún je niet geloven. Er móét een verhaal zijn.

Een groot deel van het werk van Van der Heijden (en veel andere schrijvers) is op die neiging gebaseerd: het banale moet betekenis krijgen door een verhaal. Dat wil zeggen, er moet een grootser verband zijn dat een en ander verklaart. In die zin is dat werk één grote samenzweringstheorie: alles wat gebeurt heeft een reden.

Matchfixing

Als lezer moet je bovendien ook wel een beetje een samenzweringstheoreticus zijn: een deel van het esthetisch genoegen zit erin dat je ineens mág aannemen dat alle verbanden inderdaad causaal zijn, dat iedereen een agent is, en dat de schrijver overal iets mee bedoelt. (Ik vind het behoorlijk irritant dat ik niet begrijp waarom die broer en zus Kosinski heten, net als de beroemde schrijver. In een rechtbankverslag had ik me daar nooit aan mogen ergeren.)

Laat zo’n schrijver los op de MH17 en de samenzweringen buitelen over elkaar. Verschillende groepen zijn tegelijkertijd bezig om de ramp te organiseren, en proberen die elkaar afhandig te maken om vervolgens ook weer elkaar de schuld te kunnen geven. En daarbovenop is er dan ook nog sprake van matchfixing, dé 21e-eeuwse vorm van samenzwering par excellence.

Gouden tip

Er wordt zoveel samengezworen dat de uiteindelijke uitkomst weer toevallig is: de separatisten hebben het vliegtuig neergehaald, maar als het nét even anders was gelopen hadden hun tegenstanders dat gedaan. Deze precieze uitkomst had ook weer niemand gewild.

Hoewel: als alles klopt wat ons nu wordt verteld, heeft President Tsaar zo’n beetje als enige part noch deel gehad aan al deze gebeurtenissen. Zelfs de Russische partij doet het om wraak op hem te nemen. Hij zou dus in de aflevering van morgen moeten worden vrijgelaten, maar omdat dit op zijn beurt weer tegen het gevoel van een verhaalorde in gaat (het zou veronderstellen dat de schrijver ‘zomaar’ Poetin in zijn verhaal betrekt, en dat kan niet, want dan is de schrijver zelf geen agent).

Er moet dus nog een draai komen. Hoe zou de samenzweringstheoreticus nu denken? Hé, wacht eens, er is nog één persoon in het spel van wie we de bedoelingen niet kennen en die bovendien anoniem blijft. De president aller Russen zou toch niet degene zijn die die 30 miljoen dollar heeft uitgeloofd voor de gouden tip?

De A-index van vandaag is 6,99 (benedengemiddeld).
De algehele A-index is 7.96 (stabiel)
Tot nu toe hebben we 14.695  a’s gelezen