President Tsaar op Obama Beach op de voet gevolgd (40/60)

Door Marc van Oostendorp

Deze zomer publiceren nrc.next en NRC Handelsblad fragmenten uit de roman President Tsaar op Obama Beach van A.F.Th. van der Heijden als feuilleton. De afleveringen verschijnen ’s ochtends <op de website van de krant>. In de loop van de dag blog ik een bespreking. Vandaag: aflevering 40. <blendle> 

Eerder dit jaar verdedigde Marije Groos aan de Universiteit Leiden haar proefschrift Een hard en waakzaam woord over het literaire engagement in de jaren vijftig. Ik las het de afgelopen dagen; ja, jongens, ik lees deze zomer ook nog wel eens wat anders dan President Tsaar!

Al moet ik toegeven dat door de dagelijkse routine van het feuilleton ook mijn andere lezen in het teken van Van der Heijden komt te staan.

Communisme

De jaren vijftig op het eerste gezicht een wat saaie periode te zijn geweest, maar Groos laat zien dat er in de literaire tijdschriften felle debatten werden gevoerd. Op drie debatten – over de Tweede Wereldoorlog, hoe om te gaan met (het verlies van) Indonesië, en de Koude Oorlog – gaat ze nader in.

In al die gevallen was de functie van literatuur in het maatschappelijk debat dat er een ’tegenstem’ kon worden gehoord. Dat kon ófwel een geluid zijn dat je verder niet veel hoorde (Lucebert die in een tijd dat er groot wantrouwen bestond tegen het communisme communistische gedichten schreef) ófwel dat er überhaupt over een onderwerp werd geschreven waarover men het verstandiger vond te zwijgen (Hermans en Charles over de Tweede Wereldoorlog).

Bekreunt

Mij bevalt dat idee van een tegenstem wel.  Ik geloof dat historici van de toekomst niet zullen beweren dat wij nu in een bezadigde tijd leven waar het over het maatschappelijk debat gaat. Er wordt over van alles en nog wat heel heftig gediscussieerd, en ik vind het moeilijk om een mening over al die gebeurtenissen te bedenken die je niet her en der ook kunt horen.

En toch. Wie denkt er in Nederland nog aan de Donbass? Ons oog viel er twee jaar geleden een tijdje op, maar inmiddels worden we alweer geheel en al opgeslokt door andere zaken – terroristische aanslag hier, dronken turner daar. Dat het geweld in die regio dezer dagen weer aan het oplaaien is, wie bekreunt zich erom?

Dichterbij

Er zit waarschijnlijk ook geen politieke opzet achter van deze of gene partij die het beter vindt dat we er niet meer naar luisteren. Het is het lot van alle ellende: op een bepaald moment weten we wel dat het ergens rot is.

De tegenstem die de literatuur dan kan bieden is toch verhalen te blijven vertellen over het oorlogsgebied, bijvoorbeeld door het dichterbij te brengen, maar vooral: door het oog erop gericht te houden.

Zuinig

Dát kan de functie zijn van een romanschrijver als Van der Heijden in het publieke debat: dat hij de verantwoordelijkheid op zich neemt voor een bepaald verhaal in het bos met ‘op elke twijg honderd gevederde vrienden, iedere tsjilpende vogel een menselijke ziel, oplichtend in het duister om de verlossende boodschap te verkondigen’ (zoals hij het in aflevering 3 uitdrukte).

Nu moet ik ook toegeven dat het in dit geval niet echt werkt. Het vereist wel wat van de lezer om te accepteren dat Natan nu ineens die Nikki weer tegenkomt. De eerste keer dat hij de jongen tegenkwam, waren Natans ouders net een dag ervoor op diens huis en erf geregend. Nu is er, weer een dag eerder, een neef van Nikki vermoord. Dat is weliswaar een zuinig gebruik van bijfiguren, maar het maakt identificatie niet erg gemakkelijk.

Verstoren

Daar komt bij dat er ook wel heel nadrukkelijk meteen een politieke lading aan het geheel wordt gegeven, doordat wordt verteld dat ‘de Seps’ meteen waren gekomen om het leger de schuld te geven. Dat klinkt behoorlijk woedend, op die Seps, en je kunt je eigenlijk niet voorstellen dat een kind van wie de vriendjes net zijn doodgeschoten, zich bekommert om zulke woede.

Het lijkt me meer de woede van de schrijver. Die is misschien terecht, maar in zekere zin komt dat expliciete politieke engagement dan dat ándere engagement – dat van het vertellen van een verhaal dat we te weinig lezen – verstoren.

De A-index van vandaag is 7,79 (bovengemiddeld).
De algehele A-index is 8,0 (stabiel)
Tot nu toe hebben we 12.214 a’s gelezen