Verwarwoordenboek Vervolg (4)
Door Jan Renkema
kapot / stuk
Er is geen of een te subtiel verschil in betekenis. Er is wel verschil in gebruik.
kapot beschadigd, defect, gebroken, afgepeigerd
Is uw autonavigatie kapot of stuk, dan bent u bij ons aan het juiste adres!
stuk beschadigd, defect, gebroken, afgepeigerd
Na zoveel maanden zie ik nu wel in dat ik mezelf langzaam van binnen stuk en kapot heb gemaakt.
De voorbeelden suggereren een subtiel verschil is. Bijvoorbeeld bij een kapotte navigatie een defect aan de oplader en bij stuk eerder een gebroken scherm. Ook lijkt kapot (niet te repareren?) soms iets sterker dan stuk (wel te repareren?). Maar u hebt echt geen taalachterstand als u deze subtiele onderscheidingen niet aanvoelt. In de voorbeelden hierboven kan een van de twee woorden zonder bezwaar weg.
Er zijn ook taalgebruikers die bij kapot eerder ook aan de figuurlijke betekenis van ‘afgepeigerd’ of ‘uitgeput’ denken zoals in Ik werk me kapot of Ik lach me kapot. Maar de uitdrukkingen met stuk zijn zeker niet ongebruikelijk. Andere taalgebruikers denken bij stuk eerder aan ‘gebroken’, zoals in Mijn schermpje is stuk. Maar een vaas kan evengoed kapot als stuk zijn.
Er is wel verschil in gebruik. Je kunt zeggen Mijn auto is kapot en de kapotte auto. Maar bij stuk ligt dat anders. Je kunt wel zeggen Mijn auto is stuk maar niet de stukke auto. Stuk kan niet vóór een zelfstandig naamwoord gebruikt worden. Wel in een andere betekenis natuurlijk: een stuk taart, een stuk ongeluk, maar dan is stuk zelf ook een zelfstandig naamwoord.
Ik heb het vermoeden dat ‘stukke computer’, ‘stukke printer’ etc.bijna geaccepteerd zijn. Je ziet het veel op internet en vaak bij een vraag hoe het stukke voorwerp gerepareerd kan worden. Misschien dat dit toch komt omdat ‘kapot’ als niet-repareerbaar gevoeld wordt.
Ik zou het toch vaak als ironie opvatten, als een bewuste verwijzing naar de kindertaal (’n beetje als “stoute meneer!” of “een koei”), terwijl ik het op zichzelf volkomen aanvaardbaar vind dat zo’n woord ook in deze context gebruikt kan worden, een logische ontwikkeling.
Ik denk dat je gelijk hebt. Het is een relativering om een bewering of vraag beleefder te maken. En door die ‘kindertaal’ ook een relativering van het stuk zijn, zoals ‘au’ minder pijnlijk is dan ‘pijn’.
Maar zinnen als “Past precies, en dan hoef je bij een stukke V-snaar geen week te wachten op een bijna passend vervangexemplaar.” (FOK) en “Of het nu gaat om een vastgelopen computer, een stukke harde schijf, internet dat niet meer werkt,(…)” (megasnel.nl) wijzen er op dat het in elk geval op internet inmiddels standaardtaal aan het worden is en geen kindertaal meer is.
“Stuk kan niet vóór een zelfstandig naamwoord gebruikt worden” verdient imho op zijn minst een terzijde in het Verwarwoordenboek.
Beetje terzijde, maar toch. Vandaag heb ik aan twee klassen 5VWO het volgende voorgelegd. Stel, je beheert een kantine met een koffieapparaat waar iedereen zijn eigen bakkie uit haalt. Het ding doet het even niet, en je wilt voorkomen dat men er gebruik van maakt voor het gerepareerd is. Dus plak je er een briefje op om geknoei te voorkomen. Wat zet je daarop?
Antwoord in beide klassen: “Defect”.
Tweede vraag: “Zeg je dat woord weleens?”
Antwoord: “Nooit”
Mooi voorbeeld van twee registers, nietwaar?
Dank voor de reacties! Heel nuttig. Ik ga ze proberen te verwerken in een definitievere versie. Dom dat ik ‘defect’ over het hoofd heb gezien. We leren het meeste van leerlingen.