Door Marc van Oostendorp

Sommige verschrijvingen maak je gemakkelijker dan andere. Het internet staat bijvoorbeeld vol met ‘minitieus’ beschreven ‘manupilaties’, want om de een of andere reden lijken de i en de u gemakkelijk met elkaar verwisseld te kunnen worden. En zo vind je dus ook vormen als minutie voor munitie en indistrueel.

Het zijn trouwens ook niet per se verschrijvingen. Veel mensen verwisselen i en u ook in de uitspraak. Hoe kan dat? Dat ligt aan de stand van je mond tijdens het uitspreken van de klanken.

Om te beginnen maak je de i en de u hoog in je mond – hoger dan andere Nederlandse klinkers. De i is bijvoorbeeld een stuk ‘hoger’ dan de e, terwijl de klinkers verder veel op elkaar lijken. Je kunt dat voelen, aan je tong. Zeg eerst een i en dan een e: wat je moet doen is het puntje van je tong een beetje naar beneden drukken. Hetzelfde effect heb je bij de u en de eu: het verschil is er een van hoe hoog je tong staat.

Om een klinker te maken moet je je mond opendoen. Voor een a staat hij bijvoorbeeld wijd open, maar bij de hoge i en u is hij bijna dicht.

Nu betekent ‘bijna dicht’ ook dat je de klank relatief moeilijker kunt aanhouden. De i en de u zijn ook relatief de kortste klinkers.

Daar komt nog bij dat ze qua klank vrij veel op elkaar lijken. Iedereen die weleens naar de Tsjechische tv-persoonlijkheid Martin Šimek heeft geluisterd, weet dat: hij spreekt uur uit als ier. Hij is daarbij trouwens niet de enige, want veel talen hebben geen u-klank. Veel in en rondom Nederland gesproken talen, zoals het Frans, het Engels en het Turks, hebben toevallig ook een u, maar het Engels al niet, net zo min als het Tsjechisch en de meerderheid van de andere talen. En sprekers van die talen horen vaak het verschil niet tussen uur en ier.

Dat komt deels ook weer door de tong. Als je goed oplet, merk je dat die bij de ie en de uu vrijwel in dezelfde stand staat. Het verschil maak je doordat je bij de uu je lippen rondt.

Hoewel moedertaalsprekers van het Nederlands dat verschil moeiteloos maken en in het verschil van Ier en uur ook goed kunnen horen, zijn hun oren uiteindelijk niet anders dan die van andere mensen, waar ook ter wereld. Vooral als de klinker geen klemtoon heeft, en dus nóg wat korter is, is het verschil bijna niet te horen.

Precies dat is aan de hand bij manupilatie: de klemtoon ligt daar op de twee a’s en de klinkers die daar tussen staan zijn superkort en bijna niet van elkaar te onderscheiden. Geen wonder dat het af en toe weleens mis gaat.

(Zie hier mijn video-uitleg.)