Verwarwoordenboek Vervolg (40)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
langzaam / traag
Er is een subtiel verschil in betekenis.
langzaam met geringe snelheid
Langzaam kwam de trein in beweging.
traag met (te) geringe snelheid
Internet werkt zo traag op deze computer. Ik ben echt toe aan een nieuwe.
Taal zit zo mooi in elkaar. Taal geeft ons zelfs woorden waarmee we mét de betekenis ook een licht gevoel van irritatie tot uiting kan brengen. En dat gebeurt dan vaak ook nog terloops, zonder dat het accent al te zeer valt op die irritatie. Traag is zo’n woord. Traag roept op dat iets te langzaam gaat. Vergelijk het met snel en haastig. Als je vindt dat iets te snel gebeurt, gebruik je eerder haastig. Immers Haastige spoed is zelden goed.
Natuurlijk kan langzaam ook irritatie uitdrukken. Bijvoorbeeld in: Dat ging zo langzaam! Maar dan zijn er vaak andere hulpmiddelen nodig om die irritatie tot uitdrukking te brengen. In dit geval de toevoeging van het woordje ‘zo’ en de uitroep-intonatie. En natuurlijk kan traag ook gebruikt worden zonder irritatie. Bijvoorbeeld in Het is juist goed om in een traag tempo te werken. Maar doorgaans geeft traag het signaal dat iets sneller had gemoeten, en is langzaam meer neutraal. Daarom is het Haast u langzaam en niet Haast u traag. En daarom zeggen wij Langzaam aan, dan breekt het lijntje niet. Hier zou het negatief oordelende traag iets heel vreemds doen, want het gaat juist om een positief advies.
En die ambtelijke molens dan, malen die langzaam of traag. Interessant, de ambtenaar zal een voorkeur hebben voor langzaam (dat straalt degelijkheid uit), maar de burger zegt liever traag. Toch komt de uitdrukking met langzaam veel vaker voor. Dus zo waterdicht is het onderscheid niet. Overigens is er nog een verklaring. Immers, ook langzaam kan irritatie bevatten met het oordeel dat het veel sneller had gekund. Maar toch lijkt het zo dat traag in elk geval de irritatie-betekenis heeft, terwijl die bij langzaam alleen maar tot de mogelijkheden behoort.
Er zijn nog wel meer verschillen. In België is “traag” gebruikelijker dan in Nederland. Dat wordt min of meer bevestigd door de (lemma-)frequenties in het Corpus gesproken Nederlands:
Langzaam: Nederland 375 België108
Traag: Nederland 67 België 122
(waarbij het Nederlandse deel van het corpus ongeveer twee keer zo groot is als het Belgische).
Voor mijn gevoel is “traag” in Nederland bovendien aanzienlijk formeler dan “langzaam”. Ik herinner me dat ik een keer met mijn dochter naar Sesamstraat keek en dat er een (Belgisch) item over antonieme adjectieven was. De relevante tekst was ongeveer “soms ga ik snel, soms ga ik traag”. Nauurlijk zullen metrum en rijmmogelijkheden (wat rijmt er nu op “langzaam”?) een rol gespeeld hebben, maar ik vond “traag” geen woord voor een vijfjarige.
Misschien nog ter aanvulling het verschil in klank.’Langzaam’ is een relatieve nieuwkomer in de taal, die traag dus deels heeft verdrongen. De reden hiervoor gok ik is dat je langzaam veel makkelijker langzaam kunt uitspreken dan traag. Het is dus iconisch. Dat traag nog wel heeft overleefd komt wellicht door het tr-cluster dat moeizaamheid zou kunnen verbeelden. Marsman gebruikt zijn ‘brede rivieren traag’ met zo’n effect. Het gaat niet van harte.
Denkend aan Holland zie ik brede rivieren traag door oneindig laagland gaan…………
U schrijft hierboven: “Taal geeft ons zelfs woorden waarmee we mét de betekenis ook een licht gevoel van irritatie tot uiting kan brengen.” “Kan” in deze zin moet natuurlijk “kunnen” zijn.