Verwarwoordenboek Vervolg (43)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
estuarium / delta
Er is een betekenisverschil.
estuarium bredere overgangszone van rivier naar zee
De haven van New York ligt in het estuarium van de Hudsonrivier.
delta uitmonding van rivier in aftakkingen naar zee.
In de Mississippi-delta zijn tegenwoordig ook Nederlandse baggerbedrijven actief.
Een estuarium en een delta zijn beide uitmondingen van een rivier in zee. Maar de overgang van rivier naar zee is heel verschillend. Even de aardrijkskundeles van vroeger opfrissen. (Bekijk vooral ook een filmpje over ‘estuarium-delta’ op YouTube).
In een estuarium stroomt het rivierwater met een constante stroomsnelheid naar zee. Het zand en de klei in het rivierwater worden dan bij de monding door de werking van eb en vloed afgevoerd naar zee. Daarom is de monding veel breder dan de rivier, soms wel tot tien kilometer. De monding heeft de vorm van een trechter. In zo’n estuarium is het verschil tussen eb en vloed waarneembaar; het water is er brak. Een bekend voorbeeld is de Theems.
In een delta stroomt een rivier door laagland naar zee. Omdat de stroomsnelheid dan vermindert, bezinken het zand en de klei midden op de bodem van de rivier. Hierdoor loopt de rivier als het ware vast. Met als gevolg dat de verstopte rivier allerlei kleinere doorwegen en aftakkingen naar zee zoekt. Er is geen getijdenverschil waarneembaar, en het water blijft zoet. Die aftakkingen vormen samen vaak een driehoek. Ook de Griekse hoofdletter delta (de Δ), heeft die vorm; vandaar de naam. Een bekend voorbeeld is de Nijl.
Nederland is zo’n rijk rivierenland dat we beide vormen van uitmonding kennen, estuaria’s en delta’s. Onze Westerschelde is het estuarium van de Belgische Schelde. En het water van de Rijn vertakt zich al bijna direct bij Lobith in de Rijndelta, met o.a. Waal, IJssel en Lek.
Estuarium is de inlening van Latijn aestuarium en dit laatste is primair: laagland met een verbinding met het zoute water van de zee (in de zin dat het bij vloed overstroomt). Dat is dus nog steeds zo.
Kijkend naar de etymologie hadden we het hele Waddengebied ook wel een aestuarium kunnen noemen. Een relatie met een (toevallig) aanwezige rivier werd pas later (in het Latijn) in de omschrijving meegenomen.
De vorm van een estuarium kan verschillend zijn, die van een maanvormige lagune of baai tot ook, inderdaad, die van een driehoek. Deze vorm (precies of ongeveer) heeft ook de Griekse hoofdletter delta.
Door het vele gebruik van de termen estuarium en (rivier)delta (deze laatste in Nederland momenteel het populairst) zijn de begrippen verder ontwikkeld en ook door elkaar gaan lopen. Misschien tot verdriet van alle leraren aardrijkskunde.
Delta heeft het voordeel kort en krachtig te zijn. Deltawerken bekt beter dan estuariumwerken.
Rijndelta vanaf Lobith? Ik zou zeggen: noem dit de benedenstroom van de Rijn en zijn ZIJstromen. (vandaar Beneden-Leeuwen). Ik zie die driehoek niet zo goed. *Rijnestuarium vanaf Lobith kan natuurlijk ook niet! Maar Rijnestuarium vanaf Gorkum, waar de laatste BIJrivier de Linge uitmondt, lijkt me wel verdedigbaar. Zij het dan dat inwerking van eb en vloed, die ik als klein mannetje op bezoek bij een vriendje in Sliedrecht, tijdens een roeitocht door de Biesbosch ervaren mocht, hier wel eens merkbaarder is geweest …
De zoetwater-vissoort Zeelt Tinca tinca kan niet voorkomen in een estuarium. Dit contra Philippa &al. 2009: 652 i.v. Zeelt. De door Schrijver gepromote etymologie klopt mede hierom dan ook niet.
Klaas Jac. Eigenhuis
Wat ik me vanmorgen ineens afvroeg: wat is het verschil tussen spreekwoord en een gezegde?
Volgens Van Dale, Peter, bevat een gezegde geen gezegde! Dus, vul ik nou maar aan, een spreekwoord bevat een werkwoord (zo kun je het gemakkelijk onthouden!). Van elk een voorbeeld:
1. een vrolijke Frans
2. Hoge bomen vangen veel wind.
Het duo eest – (Vlaams) ast is ook een synoniemenpaar. De (hogere = diepere) etymologie van eest is gelijk aan die van Latijn aestuarium. Maar dat is water en vuur!
Trouwens, ik zie nu dat de voorgaande zin een gezegde bevat, maar toch is het bij mijn weten geen spreekwoord. Een uitdrukking dan? – HELP .
Klaas Jac. Eigenhuis
Bedankt voor je reactie. Helder verhaal, al is het curieus te lezen dat een gezegde geen gezegde bevat.
Dank voor de aanvullingen. Voor de definitieve tekst moet ik me in elk geval verder verdiepen in mogelijke vormen van een estuarium. En het verwarpaar ‘gezegde-spreekwoord’ staat op mijn wachtlijst.