Door Marc van Oostendorp

Er zijn talen met voorzetsels, er zijn talen met achterzetsels, en het Nederlands heeft ze wonderlijk genoeg allebei:

• Ik loop het huis in.
• Ik loop in het huis.

Soms, zoals in het geval van in, op en over, hebben voor- en achterzetsel dezelfde vorm. Soms, zoals in het geval van tot/toe, met/mee en van/af zijn die vormen verschillend. Nu kun je met die voor- en achtervoegsels hele kathedralen van constructies bouwen. Over een van die bouwwerken gaat een nieuw artikel van Hans Broekhuis en Marcel den Dikken:

• tot aan het einde aan toe

Dat is natuurlijk een prachtig klein bouwwerkje van taal met die vier zetsels, en gegeven dat tot en toe in zekere zin ‘hetzelfde’ zijn is het volkomen symmetrisch. Je kunt zonder heel veel betekenisverandering veel van die zetsels eraf pellen, laten Broekhuis en Den Dikken zien. In sommige gevallen (in alle volgende, behalve de tweede) gaat de symmetrie dan verloren:

• tot aan het einde aan toe
• tot aan het einde aan toe
• tot aan het einde aan toe
• tot aan het einde aan toe

Broekhuis en Den Dikken wijzen erop dat aan de andere kant niet alles kan. De volgende zin is bijvoorbeeld niet mogelijk; een belangrijk deel van artikel gaat over de verklaring waarom dat zo is (voor die verklaring raad ik dat artikel aan):

• tot aan het einde aan toe  [ongrammaticaal]

Je mag aan dus niet laten staan als je toe weglaat. Wat ze niet meenemen in hun overwegingen, is dat dit aan de linkerkant van deze wonderlijke groep ook zo is:

• tot aan het einde aan toe [ongrammaticaal]
• tot aan het einde aan toe
• tot aan het einde aan toe

De reden dat ze dit niet meenemen is dat tot en toe voor hen twee verschillende woorden zijn, geloof ik.De tweede en de derde groep kunnen natuurlijk wel, maar dan in een heel andere betekenis (‘ik ben wel aan het einde toe’, ‘ik vertel je dat pas aan het einde’). De eerste groep is de meest veelzeggende, want die kan zo’n andere betekenis niet krijgen en is dus ook ongrammaticaal.

En passant wijzen Broekhuis en Den Dikken nog op een paar interessante feiten, zoals dat tot kennelijk anders dan naar een andere voorzetselgroep als object kunt nemen. Je kunt wel zeggen ’tot aan het einde’, maar niet ‘naar aan het einde’. Ze wijzen ook op het feit dat het Nederlands ook nog een spiegelbeeld van ’tot aan het einde aan toe’ bezit:

• van af het begin af aan

Ook hier kun je weer van alles weg laten, al klinkt dat vaak toch wat vreemder:

• van af het begin af aan
• van af het begin af aan
• van af het begin af aan
• van af het begin af aan

De laatste vorm is volgens Broekhuis en Den Dikken ongrammaticaal, maar ze geven toe dat ze hem op internet wel vinden, onder andere in een bijbelvertaling. Mij lijkt hij ook niet zo slecht. Deze vorm is natuurlijk ook niet zo symmetrisch als tot aan het einde aan toe: aan is immers niet de tegenhanger van van.

Het artikel van Broekhuis en De Dikken verschijnt binnenkort in het gratis toegankelijke vakblad Glossa.