Van leesboek naar ‘luisterboek’

Door Roland de Bonth

Nadat filmproducent Hans de Wolf Nicole van Kilsdonk had benaderd voor een film die hij wilde gaan maken, nam hij in januari 2010 contact op met Bert Wagendorp. Of hij het scenario wilde schrijven voor die film, die moest gaan over vier mannen en de Mont Ventoux. Wagendorp stemde daarin toe; op 14 mei 2015 ging de film Ventoux in première.

De gelijknamige roman van Wagendorp die al in mei 2013 verscheen, kwam voort uit het werk aan dat filmscript. Zes beste vrienden – Bart, Joost, André, David, Peter en Laura – vertrekken na het behalen van hun eindexamen naar Frankrijk om daar op de racefiets de beroemde Mont Ventoux te beklimmen. Op 25 juni 1982 overlijdt – tijdens de afdaling – een van hen, de jonge dichter Peter Seegers. Dertig jaar later krijgen de vier overgebleven mannen uit de vriendengroep een uitnodiging van de naar Italië verhuisde Laura om naar Zuid-Frankrijk te komen. Ze nemen de uitnodiging aan en de bijna-vijftigers besluiten de gelegenheid aan te grijpen de berg te bedwingen.

Het boek is een commercieel succes. In 2013 kiest het tv-programma De Wereld Draait Door het tot Boek van de maand en het daaropvolgende jaar wordt het genomineerd voor de NS Publieksprijs 2014. Kees van der Pol, sinds 2004 recensent op scholieren.com, vindt dit boek uitermate geschikt voor de literatuurlijst van havo- en vwo-leerlingen, evenals Jörgen Apperloo, die er aandacht aan schenkt in Vlogboek 42.

Op de (vernieuwde) website Lezen voor de lijst is Ventoux ook terug te vinden. Het boek wordt geschikt geacht voor leerlingen van 15 tot 18 jaar en krijgt N3 als niveau-aanduiding. Bij de leesaanwijzingen wordt gezegd dat het gemakkelijk te lezen, spannend en vaak erg grappig is. Voor een minder geoefende lezer zouden de snelle tijdsprongen – tussen verhaalheden en verhaalverleden – en de vele personages een belemmering kunnen zijn: “lees dan gewoon door, je gaat het vanzelf begrijpen.” Dat is een goede tip, want in het tweede deel zijn de relaties tussen de personages duidelijk en speelt het boek zich hoofdzakelijk af in het verhaalheden, in 2012 dus.

In de eerste helft van het boek wisselt Wagendorp hoofdstukken uit het verhaalheden af met die waarin het verhaalverleden – begin jaren tachtig – centraal staat. Hans Bouman schrijft in een lovende recensie dat Wagendorp ‘’met welgekozen details (pukkel, Puch, Kreidler, Herman Kuiphof, Theo Koomen, Sjakie en de Wondersloffen, Rini Wagtmans, Nick Drake, Lynyrd Skynyrd) hun jeugdjaren tot leven” wekt. Dat geldt ongetwijfeld voor Bouman, een leeftijdgenoot van Wagendorp, en voor mij – slechts een paar jaar jonger dan de beschreven vriendengroep – maar is dat ook het geval bij adolescenten van nu? Voor hen hebben al die namen, titels en merken geen betekenis, ze roepen geen herinneringen of beelden uit het verleden op.

Toen ik het boek enkele dagen geleden uit had, vond ik het jammer dat ik niet al tijdens het lezen de namen van de voorkomende artiesten en nummers had genoteerd. Maar niet getreurd, de oplossing was eenvoudig. Ik pakte een leeg A4’tje en begon daarmee het boek regel voor regel, bladzijde voor bladzijde te scannen. Dat lijkt een duivelse klus maar omdat Wagendorp de titels van de nummers en de naam van de artiesten vanzelfsprekend met een hoofdletter schrijft, viel dat mee. Uiteindelijk lukte het me de 285 pagina’s tellende roman in minder dan een uur van kaft tot kaft door te spitten. Het leverde me een mooi lijstje op.

Bij mijn zoektocht ontdekte ik dat Wagendorp in Ventoux een enkele keer muzikanten of bands vermeldt zonder naar een specifiek nummer van hen te verwijzen. Zo spreekt het personage Joost – wanneer hij als zesjarige vanuit Amsterdam naar de Achterhoek is verhuisd – in de klas over platen van Tjallie Parker (p. 21); het is zonneklaar dat het hier gaat om de bekende altsaxofonist Charlie ‘The Bird’ Parker. Andere namen van artiesten van wie geen nummers genoemd worden, zijn Boney M (p. 40), Elvis Presley (p. 41), de Beatles (p. 45), Willem Breuker Kollektief (p. 93), Tom Petty and the Heartbreakers (p. 155) en Mumford & Sons (p. 223).

In het schema hieronder staan – in de volgorde zoals ze in Ventoux voorkomen – achtereenvolgens de naam van de artiest, de titel van het nummer, het album waarop het te vinden is en het jaar waarin dat album is verschenen. Niet door Wagendorp vermelde gegevens zijn door mij aangevuld.

Van twee nummers heb ik slechts het vermoeden dat Wagendorp ze bedoelt; ze zijn in het overzicht gecursiveerd. ‘Know Your Right’ is het eerste nummer van de A-kant van Combat Rock, zoals ‘The Celtic Soul Brothers’ dat is van Too-Rye-Ay. Het ligt voor de hand dat hoofdpersoon Bart Hoffman met dat nummer start wanneer hij die elpees op zijn draaitafel legt.

Pagina	Artiest	Nummer	Album	Jaar
p. 25	Nick Drake	Day Is Done	Five Leaves Left	1969
p. 26	Brad Mehldau Trio	Day Is Done	Day Is Done	2005
p. 40	Olivia Newton John & John Travolta	You’re The One That I Want	Grease Original Motion Picture Soundtrack	1978
p. 92	Pink Floyd	Another Brick In The Wall, Part 1	The Wall	1979
p. 103	Frank Zappa	The Torture Never Stops	Zoot Allures	1976
p. 109	Simeon ten Holt	Canto Ostinato	Canto Ostinato	1976
p. 152	Marlene Dietrich	Wenn ich mir was wünschen dürfte		1931
p. 154	Donald Fagen	The Nightfly	The Nightfly	1982
p. 154	The Clash	Know Your Right	Combat Rock	1982
p. 154	Kevin Rowland & Dexys Midnight Runners	The Celtic Soul Brothers	Too-Rye-Ay	1982
p. 155	The Police	Roxanne	Outlandos D’Amour	1978
p. 160	Kate Bush	Army Dreamers	Never For Ever	1980
p. 189	The Blues Brothers	Everybody Needs Somebody To Love	The Blues Brothers Original Soundtrack Recording	1980
p. 189	Lynyrd Skynyrd	Sweet Home Alabama	Second Helping	1974
p. 201	Lynyrd Skynyrd	Free Bird	(Pronounced ‘Leh-‘Nerd ‘Skin-‘Nerd)	1973
p. 212	Joe Jackson	Real Men	Night And Day	1982
p. 265	Tom Waits	Tom Traubert’s Blues	Asylum Years	1984
p. 285	Lynyrd Skynyrd	Tuesday’s Gone	(Pronounced ‘Leh-‘Nerd ‘Skin-‘Nerd)	1973

Hoe kun je ervoor zorgen dat door de genoemde nummers ook voor jonge lezers het verleden gaat leven of kleur krijgt? Bij historische teksten biedt een uitgebreid notenapparaat de oplossing, maar afgezien van het feit dat dit bij moderne romans niet gemakkelijk te realiseren is en bovendien niet wenselijk is, zie ik meer heil in het toevoegen van een extra informatielaag in de vorm van een afspeellijst op Spotify. In die verzameling komt dan alle muziek terecht die een schrijver in zijn boek heeft genoemd. Deze afspeellijst kan vervolgens worden gedeeld op de Facebookpagina Leraar Nederlands. Een uniforme naamgeving is dan wel onontbeerlijk om het zoeken naar dergelijke afspeellijsten te vergemakkelijken. Ik stel voor daarbij het volgende stramien te gebruiken: “LitMuz: Wagendorp, Ventoux’’.

Er zijn tal van romans waarin popmuziek of klassieke muziek voorkomt. In Ventoux dient die vooral om een tijdbeeld op te roepen, maar er zijn ook boeken waarin muziek als thema een rol speelt, zoals in Margriet de Moors De Virtuoos en Kreutzersonate en in Anna Enquists Het geheim en Contrapunt (zie hierover dit artikel van Mariëlle Polman). Juist bij die boeken zouden leerlingen aangespoord moeten worden een afspeellijst samen te stellen en te beluisteren. Wellicht dat dit bijdraagt aan een beter begrip van dat boek. En mocht dat niet het geval zijn, dan hebben ze in elk geval kennisgemaakt met en – hopelijk – genoten van muziek. Zo wordt een leesboek ook een ‘luisterboek’.

Gebruikte uitgave:

Bert Wagendorp, Ventoux (Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact, ²2013).