Door Marc van Oostendorp

Een intrigerende vraag van Jan Renkema, afgelopen woensdag in zijn rubriek Verwarwoordenboek Vervolg:

Nog een vraagje: hoe spreekt u de tweede –o– uit? In alcoholicus is het de o van ‘dool’ en van ‘holistisch’, maar in alcoholist de o van ‘dol’ en van ‘alcohol’. Vreemd, die lange klinker in alcoholicus. Dat komt natuurlijk door die ene -l-, vergelijk ‘dolen’ en ‘dollen’. Maar waarom dan niet in alcoholist?

Ik heb het verschil in uitspraak zelf niet, en ook Van Dale schrijft /ɑl­ko­ho­lɪst/ en /ɑl­ko­ho­li­kʏs/ allebei met een /o/. Maar Jan is natuurlijk een van de taalgevoeligsten onder de Nederlandstaligen, dus ik ga ervanuit dat het verschil dat hij observeert voor sommige sprekers reëel is. En wat beter is: het is te verklaren.

In de eerste plaats is er natuurlijk een verschil in klemtoon. In alcoholist heeft de tweede o geen klemtoon en staat hij zelfs onmiddellijk voor een lettergreep die wel klemtoon heeft, en daar wordt zo’n lettergreep dof van. De éérste o zeg ik ook meer met een /ɔ/-achtige klinker (die van dol), en dat zowel in alcoholist als in alcoholicus. In het laatste woord heeft de tweede o wel de woordklemtoon, en daar wordt zo’n klinker lang en helder van.

Helemaal bevredigend is die verklaring niet, want zulk doffer worden zonder klemtoon is in het Nederlands nooit verplicht en gebeurt alleen in informeel taalgebruik. Ik neem aan dat Jan juist zijn zorgvuldige taalgebruik monitorde toen hij verslag deed van bovenstaand verschil.

Gelukkig is er nog iets. Het achtervoegsel –ist voeg je gemakkelijk toe aan bestaande woorden: bloem wordt bloemist, harp harpist en mensen die menen dat God de wereld bedoeld heeft zoals Nederland er 50 jaar geleden uitzag noemen we staaijisten.

–icus plak je daarentegen normaliter niet vast aan een bestaand woord: een fanaticus is niet van fanaat gemaakt, en een romanticus niet van romant. In plaats daarvan neem je een bijvoeglijk naamwoord op iek (fanatiek) of isch (romantisch), haalt die uitgang eraf en vervangt hem door icus.

Dat betekent dat alcoholist en alcoholicus van andere woorden zijn afgeleid: het eerste van alcohɔl, het tweede van alcoholisch. Voor sommige sprekers, zoals Jan Renkema, kun je dat nog zien aan de klinker: Alcohɔlist en alcoholisch.