Door Marc van Oostendorp

De titel van het nieuwe boek van de Bossche patriottenkenner Jacques Baartmans is sober: Pieter van Schelle (1749-1792). Veelzijdig en verlicht. Hij dekt wel precies de inhoud, en wat voor inhoud!

Er zijn mensen wiens leven je ook 250 jaar na dato nog inspireren. Pieter van Schelle was zo iemand: een man die zo’n beetje alle dingen die zijn tijd interessant maakte heeft meegemaakt, iemand die tenminste niet stil zat. Een man daarbij meestal de juiste keuze maakte en daarmee soms nog voorop liep ook: een heel vroege voorvechter van het vegetarisme, stadsdokter van Leiden, dichter, overtuigd patriot en uiteindelijk expat en drijvende figuur achter een Nederlandstalige uitgeverij in Duinkerken.

Baartmans heeft allerlei interessante details over Van Schelle naar boven gebracht. Zo geeft hij een uitvoerige bespreking van diens proefschrift dat een betoog was waarom de mens van nature geen vleeseter was. Een interessant argument daarbij was dat mensapen ook geen vlees eten (althans, dat dacht Van Schelle). Er is daarom wel gedacht dat Van Schelle een soort predarwinist zou zijn geweest, maar Baartmans laat overtuigend zien dat dit niet het geval was: Van Schelle wees naar de in zijn tijd bekende overeenkomsten in anatomie tussen mensapen en mensen zonder iets over de evolutie te zeggen. Aan de andere kant laat Baartmans zien dat Van Schelle ten onrechte vergeten is in een recente geschiedsschijving van het vegetarisme in Nederland, omdat hij wel degelijk een pionier was.

Na zijn promotie werd Van Schelle benoemd als stadsdokter van Leiden, een ambt waarbij je ook de armen moest helpen en dat Van Schelle vol overgave lijkt te hebben uitgevoerd. In zijn vrije tijd was hij dichter: zijn belangrijkste werk bestond uit een serie zogeheten ‘Heldinnenbrieven’ voor de Haarlemse rederijkserskamer Trou moet blijcken. Die Heldinnenbrieven waren in zijn tijd een redelijk populair genre: fictieve brieven op rijm van een mythologische of historische figuur – vaak een vrouw, vandaar de naam. Van Schelle werd een van de belangrijkere auteurs in dit genre.

In de loop van de tijd raakte hij steeds meer betrokken bij de politiek. Hij voelde zich aangetrokken tot de democratische ideeën die sommige patriotten erop na hielden en schreef mee aan uitgaven waarin de patriottische ideeën en de bezwaren tegen Oranje uiteen werden gezet.

Veelzijdig was hij dus zeker, en tegelijkertijd een exponent van de Nederlandse verlichting, één om trots op te zijn.

Toen de patriotten uiteindelijk het onderspit moesten delven, vluchtte Van Schelle, net als veel van zijn partijgenoten naar de Oostenrijkse Nederlanden. Maar vrijwel meteen brak er wéér een interessant hoofdstuk in zijn veel te korte leven aan. De Franse regering had namelijk aan de patriotten beloofd dat ze hen zou bijstaan en wilde nu ruimte bieden in Frankrijk aan een paar kolonies van vluchtelingen. Van Schelle kwam in de commissie die Noord-Frankrijk afreisde op zoek naar een geschikte locatie.

Zo kwam hij uiteindelijk in Duinkerken terecht, waar hij zijn werk als arts en als publicist weer opnam. Uiteindelijk richtte hij ook een uitgeverij op die zijn eigen en andermans werk kon uitgeven voor hij in 1792, op 43-jarige leeftijd overleed.

Zo’n verhaal vertelt zichzelf. Het is fijn dat er mensen als Van Schelle zijn geweest die niet bij de pakken neer zijn gaan zitten en hun leven hebben gevuld met steeds weer nieuwe interessante gedachten en avonturen. Het is ook fijn dat er mensen zijn als Baartmans die dat allemaal opgraven uit de geschiedenis en er zo’n mooi boek van maken.

Jacques Baartmans. Pieter van Schelle (1749-1792). Veelzijdig en verlicht. Hilversum: Verloren, 2019. Bestelinformatie van de uitgever.