Door Henk Wolf

“Kun je niet eens wat schrijven over al die zwangere koeien die je tegenwoordig in de media tegenkomt?” vroeg een collega me laatst. Ze wees me op een krantenartikel waarin gesproken werd over een koe die ‘zwanger’ was. Ik vond het een komische combinatie, die me deed denken aan de zin ‘een zwanger paard eet graag appeltaart’ uit het herkenningsliedje van de televisiekwis Waku Waku.

Voor mijn collega en mij kunnen alleen mensen zwanger zijn (afgezien van metaforisch gebruik als ‘de lucht was zwanger van geuren’). Nou was me wel vaker opgevallen dat nieuwsmedia soms woorden gebruiken die voor mijn gevoel niet bij nutsdieren passen. Zo vond ik op internet:

• Hoe zorgen ze ervoor dat een koe zwanger raakt van een stier?
• De familie Stassen in Valkenburg heeft vrijdag een zwangere koe moeten laten inslapen.
• Dit signaal geeft een koe vlak voor ze gaat bevallen – en dat rechtstreeks aan de boer via sms.
• De koe heeft al negen kalveren gebaard en is in verwachting van het tiende.
• Hij bedoelde het lijk van een koe, denk ik.

Voor mij zijn zwanger, bevallen, baren, in verwachting en lijk alleen te gebruiken als ze betrekking hebben op mensen, terwijl laten inslapen voor mij typisch bij gezelschapsdieren hoort.

Het Woordenboek van de Nederlandse Taal geeft als eerste betekenis van zwanger ‘Van vrouwen: in verwachting van een kind zijnde’, maar het noemt als derde betekenis ‘Van vrouwelijke zoogdieren: drachtig’. Het geeft een voorbeeldzin uit een veeartsenhandboek uit 1871 waarin van ‘de zwangere koe’ wordt gesproken. Wel staat erbij ‘weinig gebruikelijk’.

Om erachter te komen of we nu meer zwangere koeien hebben dan in het verleden, heb ik eerst gezocht in De krant van toen, een online-archief waarin alle tussen 1752 en 2019 verschenen exemplaren van de grote Friese en Groningse kranten staan. Daarin komt “zwangere koe” maar zeven keer voor, voor het eerst in 1979. Als vergelijking: “drachtige koe” komt 108 keer voor, ook nog in een relatief korte periode, namelijk voor het eerst in 1947. De reeks “kalfkoe” komt 59 keer voor en “kalve koe” 23 keer, voor het eerst in 1901. Zelfs een specifiek woord als “derdekalfs” komt nog 93 keer voor (al wordt dat soms ook nog gebruikt als de koe al drie keer heeft gekalfd).

Het agrarische Noord-Nederland behoudt het idioom van de boerderij mogelijk beter dan het Nederlandse taalgebied als geheel en dan zou De krant van toen geen representatief beeld geven. Daarom heb ik ook in het online-krantencorpus van de Koninklijke Bibliotheeek gezocht, dat loopt tot 1939. Dat bevat maar één keer de woordreeks “zwangere koe”, in een krant van 1840, terwijl “drachtige koe” 403 keer voorkomt en “kalve koe” 469 keer.

Zwangere koeien zijn altijd uitzonderingen geweest, maar in de eenentwintigste eeuw komen ze op. Zo komt in de eenentwintigste eeuw op de website van Trouw drie keer “drachtige koe” voor en vijf keer “zwangere koe”. De site van De Morgen heeft sinds 2000 drie keer “drachtige koe” en twee keer “zwangere koe”, en de site van de NRC geeft in deze eeuw vier keer “drachtige koe” en twee keer “zwangere koe”.

Ik heb ook op Facebook nog een kleine rondvraag gehouden en daaruit blijkt dat in elk geval niemand in mijn omgeving nutsdieren zwanger laat zijn. Koeien, varkens, paarden en schapen zijn voor iedereen drachtig. Bij de gezelschapsdieren kat en hond is er variatie: die zijn bij de een drachtig, bij de ander zwanger. Interessant is de reactie waarin iemand aangeeft in het Nederlands voor alle dieren drachtig te gebruiken, maar in het Fries een veel fijner onderscheid te maken: in kalve ko (koe), in foal hynder/skiep (paard/schaap), in baarch dy’t smite moat (varken), in hûn/kat dy’t jongje moat (hond/kat). Het is me al vaker opgevallen dat sommige Friestaligen grote waarde toekennen aan het gebruik van de juiste drachtigheidsterm bij de juiste diersoort.

Het ‘laten inslapen’ is voor koeien ook nieuw. De woordreeks “koe gedood” komt in de kranten van de KB 253 keer voor, de reeks “koe geslacht” 370 keer en de reeks “koe afgemaakt” 74 keer, terwijl “koe laten inslapen” niet een keer voorkomt. Op internet komt “koe laten inslapen” wel elf keer voor, steeds in teksten uit de eenentwintigste eeuw.