Door Yves T’Sjoen

Sedert vorig jaar worden plannen gemaakt voor de oprichting van een leerstoel Nederlands in Zuid-Afrika. In overleg met partnerinstellingen in de Kaap, met name Universiteit van die Wes-Kaapland en Universiteit van Stellenbosch (bij uitbreiding het Kaapse Forum), met de Nederlandse Taalunie en met universiteiten in de Lage Landen wordt de leerstoel Nederlands – meertalig perspectief en culturele diversiteit tot stand gebracht. De voorbije dagen is bij UWK en Stellenbosch gepolst naar noden en behoeften. Beide departementen Afrikaans en Nederlands, alsook de collega’s van UCT (Universiteit van Kaapstad), steunen het voorstel en zien nieuwe mogelijkheden voor onderzoekers en studenten. De gasthoogleraar, verbonden aan een Nederlandse of Belgische universiteit en gespecialiseerd in taalkunde, letterkunde of geschiedenis, zal naar analogie met de leerstoel Zuid-Afrika: talen, literaturen, cultuur en maatschappij (opgericht in 2017, faculteit Letteren en Wijsbegeerte, UGent) gedurende een semester colleges, workshops en studiebegeleiding (scripties) aanbieden aan universiteiten in Zuid-Afrika. Nadat het gesprek met de universiteiten van Amsterdam, Antwerpen, Gent en Leiden heeft plaatsgevonden, waar academisch onderwijs en wetenschappelijk onderzoek op het gebied van het Afrikaans en Zuid-Afrika wordt georganiseerd, wordt het project gestart (academiejaar 2020-2021).

Niet alleen aan Nederlandse universiteiten staat het Nederlands onder druk. Ook in Zuid-Afrika krimpt de personeelsbezetting van departementen Afrikaans en Nederlands. De aanstelling van een gastdocent uit de Lage Landen, in samenspraak met de departementen waar de onderwijsopdracht wordt uitgevoerd, zal de huidige omkadering versterken. De ambtsbekleder is afhankelijk van de vraag beschikbaar en biedt aan universiteiten ook elders in het land gastcolleges aan. Daarvoor worden financiële regelingen getroffen. Daarnaast wordt van de bilaterale raamakkoorden van Nederlandse en Belgische universiteiten met zusterinstellingen in Zuid-Afrika gebruik gemaakt.

De aandacht voor Nederlands aan Zuid-Afrikaanse universiteiten kan worden aangewakkerd door Nederlandse literatuur en taalkunde in internationaal perspectief te plaatsen. Voor de letterkunde komen migratie en transnationalisme aan bod, postkoloniale studies en vertaalwetenschap. Wisselwerking en diversiteit tussen Afrikaans en andere Afrikatalen én Nederlands worden aandachtspunten.

De gasthoogleraar is verbonden aan UWK en Stellenbosch en wordt verondersteld deel te nemen aan literaire en kunstenfestivals en dus betrokken te zijn bij het culturele leven in Zuid-Afrika. In gesprek met de Taalunie en door consulatie van departementen in Zuid-Afrika, Nederland en België wordt een profiel opgesteld en een adviesraad opgericht. De leerstoel bevordert de dialoog tussen Zuid-Afrika en de Lage Landen, met aandacht voor taal en literatuur, cultuur en geschiedenis. Ook Afrikastudies, departementen Engels, Culturele Studies, Talen en Culturen én onderzoeksgroepen cultuur en diversiteit worden bij het initiatief betrokken. De leerstoel is meer dan een ambt in het domein van de neerlandistiek, het uitgangspunt is weliswaar Nederlandse taal- en letterkunde. Voor de invulling van het ambt van leerstoelbekleder wordt later een oproep verspreid. 

Naast docenten krijgen Zuid-Afrikaanse studenten (méér) de gelegenheid gedurende een semester aan een Nederlandse of Vlaamse universiteit te studeren dankzij financiële steun van SAVN (Suid-Afrikaanse Vereniging vir Neerlandistiek) en de Stichting Zuid-Afrikahuis Nederland. Tweerichtingsverkeer wordt de volgende tijd aanzienlijk bevorderd.