Verwarwoordenboek Vervolg (173)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
effect / affect
De woorden verschillen in betekenis.
effect gevolg van iets, uitwerking
- De loonmaatregelen zullen geen effect sorteren als de inflatie blijft stijgen.
affect (heftige) gemoedsaandoening
- Bij muziek raak ik altijd ontroerd als die in Es Groot staat. Komt dat omdat deze toonladder een bijzonder affect heeft?
Het woord effect kan ook een heel specifieke betekenis hebben, zoals in een effectballetje dat van richting verandert. Of neem geluidseffecten. Daarmee wordt heel iets anders bedoeld dan ‘effecten van geluid’. In deze samenstelling gaat het om kunstmatig gecreëerde geluiden in bijvoorbeeld hoorspelen of films.
Op het eerste gezicht is het heel vreemd dat waardepapieren ook effecten heten. Maar als je naar de ontstaansgeschiedenis kijkt, dan vind je dat op het tweede gezicht misschien toch voorstelbaar. Met effecten werd in de ons omringende talen in de zeventiende eeuw ook het vermogen van een bank of staat aangeduid. En het vermogen is het gevolg, het effect, van alle economische inspanningen. Daarom hebben wij ook in het Nederlands effecten als geldswaardige papieren waarop rechten staan die een aandeelhouder heeft in (het vermogen van) een bedrijf.
Een affect is vaak net iets sterker dan een gemoedsaandoening, en werd/wordt vooral gebruikt in de psychologie en de muziekleer. Onder dank aan de vrijwilliger die Wikipedia van informatie voorzag, hier nog een treffende omschrijving: “Als men zich de stemming van een persoon voorstelt als het emotionele ‘klimaat’ van die persoon, kan het affect worden gezien als het emotionele ‘weer’.”
Afbeelding van Gerd Altmann via Pixabay
Het woord ;’affect’ ken ik eigenlijk niet, maar natuurlijk wel ‘affectief’, datgene wat het gevoelsleven aangaat.
Het zit het in dit verband met ‘geaffecteerd’ spreken, oftewel spreken met affect?
Rob, ik heb op je vraag gereageerd, maar voor de zoveelste keer gaat het niet goed en staat mijn reactie niet onder je vraag, maar apart. Ik doe niets verkeerds en word er wel wat tureluurs van. Mooi woord tureluurs. 😉
Je antwoord is binnengekomen en daar gaat het om. Dank!
Geaffecteerd komt – zie Van Dale – van het Franse woord. ‘affecté’ (1582) en dat nog steeds aanstellerig, geposeerd, gekunsteld, gewrongen of genaakt betekent.
En als aanvulling op geluidseffect, ook uit de Van Dale:
licht- of kleurwerking
ook als tweede lid in samenst. als de volgende, waarin het eerste lid een licht- of kleurwerking noemt bobbeleffect, glanseffect, kaarslichteffect, maanlichteffect
En ook nog:
door kunstmiddelen, door schijnvertoningen verkregen indruk
jacht op effect maken
En ik dacht zelf nog, hoe zit het met ‘effectief’? Effectief komt van het Franse ‘effectif’ en betekent, werkelijk, wezenlijk, net al bij ons. Ik denk dat er mogelijk een ver en vaag verband zou kunnen zijn met de grondbetekenis van effect in de betekenis van gevolg, ook iets wat werkelijk wordt?
In de muziek kennen we de affectenleer, een theorie nauw verwant aan de retorica en dan ook vooral beoefend in de Barok. Hierin worden o.a. aan toonsoorten (zoals Es-grote terts) bepaalde eigenschappen toegekend. De toonsoort zelf heeft natuurlijk geen affect, maar roept een affect op.
Voor Beethoven e.a. betekende Es-groot vooral iets majestueus (Keizersconcert, Eroica). Ook Mozart was uiterst toonsoortgevoelig. (g-klein, d-klein etc.).
Blijft de vraag of de effectenleer effect heeft…..,