Verwarwoordenboek Vervolg (188)
Door Jan Renkema
In het Verwarwoordenboek worden zo’n 500 woordparen behandeld met vaak onduidelijke verschillen: afgunst-jaloezie, bloot-naakt, geliefd-populair, plaats-plek, enz. Talrijke lezers hebben woordparen aangedragen met het verzoek om ook die te behandelen. Vandaar deze wekelijkse rubriek.
Mocht u ook een ‘verwarpaar’ behandeld willen zien, plaats dan een reactie onder deze rubriek. Kijkt u dan wel even op de website om te zien of de woorden al zijn opgenomen.
eten / voedsel
Er is een overlap in betekenis, maar er is ook een klein verschil.
eten wat een organisme als voedsel tot zich neemt
- Gauw, aan tafel, het eten wordt koud!
voedsel wat een organisme nodig heeft om in leven te blijven en te groeien
- Mag je een oude oliebol ophangen als voedsel voor de vogels?
Het verschil tussen eten en voedsel is het verschillen tussen eten, ‘voedsel tot je nemen’, en voeden, ‘van voedsel voorzien’. Beide woorden in één zin? Als je net bevallen bent, moet je een goede eetster zijn om een goede voedster te zijn. Het verschil tussen ‘wat het lichaam binnenkomt’ (eten) en ‘wat het lichaam van energie voorziet’ (voedsel) wordt ook duidelijk aan de volgende samenstellingen waarin eten en voedsel zijn verwisseld:
etensopname voedselbord
etenspakket voedsellucht
etensveiligheid voedselresten
Onze taal kent nog een subtieler verschil, dat tussen voedsel (‘wat je inneemt’) en voeding (‘wat je opneemt’). Dit woordpaar is al eerder behandeld. Zie het Verwarwoordenboek over bijvoorbeeld het verschil tussen voedselcentrum en voedingscentrum. Ook bestaat er nog een ander woord voor voedsel, namelijk spijs, een ouderwets woord voor (klaargemaakt) voedsel of eetwaar, zoals in: spijzen en dranken. Het woord spijs leeft nog voort als ‘een smeuïg mengsel van gemalen amandelen en suiker’ in bijvoorbeeld krentenbrood. En nog is hiermee de rijkdom van onze taal voor ‘etenswaar’ niet uitputtend beschreven. We kennen ook nog voer als voedsel voor dieren, en ook voor psychologen. De laatste betekenis is aan onze taal geschonken door de romanschrijver Harry Mulisch die in zijn autobiografie Voer voor psychologen stof (voedsel) tot nadenken wilde geven aan een bepaalde, door hem niet zo bewonderde beroepsgroep.
Nu is dit verwarwoordenboek ongetwijfeld geen filosofisch woordenboek. Maar toch wil ik als een soortement eigenwijzerig voetnootje een beetje op filosofische wijze het filosofisch onderscheid belichten tussen “verschil” en “onderscheid”. Verschillen zijn daadwerkelijke verschillen, zo meen ik, en onderscheidingen zijn onderscheidingen die men maakt in het hoofd. Aldus is er verschil en onderscheid tussen “onderscheid” en “verschil”, aldus volgens een bepaalde wijze van basaal filosoferen.
Er is dus een daadwerkelijk verschil tussen bomen en struiken en er is een onderscheid tussen het concept “struik” en het concept “boom”.
Descartes hield van heldere en duidelijke begrippen. Bij hem zijn “helder” en “duidelijk” niet hetzelfde. “Helder” slaat bij hem op datgene waarnaar verwezen wordt, en “duidelijk” op de denotatie/het concept. (Of is het net andersom?)
Tot slot wijs ik op het prachtige Nederlandse woord “onderscheidingsvermogen”. Wij denken voortdurend in allerlei onderscheidingen. Misschien is dit wel de kern van ons bewustzijn en aldus ook van de taal. “Onderscheidingsvermogen” is min of meer synoniem met “bewustzijn/geest”. Het woord “verschilvermogen” bestaat niet en zeker niet als synoniem voor “bewustzijn”.
Dank voor deze aanvullingen! Ik voeg ze toe aan mijn verzameling, en zal zien of ik ook nog andere aspecten van ‘onderscheid-verschil’ en ‘helder-duidelijk’ moet belichten. Heerlijke bezigheid, dit ontwarren!