Door Henk Wolf

Een poosje terug schreef Siemon Reker al over de slag om de arm die ingebakken zit in het woordje als in ‘zo snel als mogelijk’, dat minister van volksgezondheid Hugo de Jonge geregeld gebruikt.

Deze week kwam het woordje als in die woordgroep ook ter sprake op de Facebookgroep Leraar Nederlands. Het werd als een vernieuwing gezien en, zoals een beetje te verwachten was, daarom veroordeeld (“overdreven gebruik” en “een aanstellerige uitbreiding”). Ook in de lijn der verwachting werd die vernieuwing aan het Engels toegeschreven.

Geen vernieuwing

Het is alleen helemaal geen vernieuwing. Wie even in de DBNL zoekt, vindt makkelijk tal van zeventiende-, achttiende- en negentiende-eeuwse voorbeelden, zoals:

• “[…] soo nae als mooghelyck by dese frontieren haren stoel sochten te stellen.” (1650)
• “[…] wensch ik [dat] zij op dezulken vallen mogen, die hunnen stand zoo veel als mogelijk onafhangelijk van het lot van hun vaderland maken!” (1787)
• “Aan eenen der grootsten besloten wij het wild af te wachten, en kropen zoo zacht als mogelijk, en eenige schreden van elkanderen verwijderd, in de struiken en doornen […]” (1810)

Historie

Het is ook wat onwaarschijnlijk dat als nieuw zou opduiken, als je kijkt naar de geschiedenis van de ‘zo … als’-constructie. Een voorloper daarvan is de constructie met ‘also … als’, waarin als steeds door een bijzin wordt gevolgd. Twee voorbeelden:

• “Omdat si besinghen solen of doen besinghen erfliken ende euliken also dicke als sedelic ende moghelic is, een outaer tot Beesde in die kerke op ene moghelike stat” (1329)
  (Opdat ze altijd en eeuwig zo dikwijls als zedelijk en mogelijk [=fatsoenlijk] is, een altaar [hier metoniem voor ‘lijkmis’] in de kerk van Beesd op een passende plaats zullen zingen of laten zingen.)
• “In also veel als hi vermach, in also veel als hi ontfaen heeft die gracie” (1479)
  (In zoveel als [= voor zover] hij vermag en in zoveel als [voor zover] hij de genade heeft ontvangen.)

Zulke bijzinconstructies zijn nog steeds mogelijk:

• We zingen zo vaak als dat mogelijk is.
• Jan koopt zoveel laarzen als ie laarzen nodig heeft.

Het bijzinnetje is bij bepaalde naamwoordelijke gezegden behoorlijk ineengeschrompeld. Bij ‘nodig zijn’ valt het koppelwerkwoord makkelijk weg, bij ‘mogelijk zijn’ zowel het koppelwerkwoord als het voegwoord:

• Ik kom je zo vaak als nodig helpen.
• Ik kom zo snel mogelijk.

Ook bij werkwoordelijke gezegden wordt het weglaten van als gewoner. Van der Horst & Van der Horst beschrijven die trend in hun Geschiedenis van het Nederlands in de twintigste eeuw en noemen als voorbeeld:

• “Stefano omhelsde hem zo stevig hij kon.”

Daarin krijgt ‘zo stevig’ zelf al bijna een voegwoordelijke functie. Sommige woordgroepen met zo hebben die stap al eerder gezet:

• Hij doet zoveel ie kan.
• Zover ik weet, kan dat wel.
• Ik reed zo snel ik kon.
• Ze belt ons zo gauw er meer nieuws is.

‘Als’ wordt steeds minder populair

Dat kan historisch allemaal zo zijn, maar of iets meer of minder voorkomt dan vroeger, weet je pas zeker als je hebt geteld. Om na te gaan hoe de populariteit van als in ‘zo snel (als) mogelijk’ is veranderd, heb ik even geteld wat in de collecties van Delpher de verhouding is tussen ‘zoo snel mogelijk’ en ‘zoo snel als mogelijk’ – met zoo in de spelling van voor 1934 – en wat die verhouding is met zo in de huidige spelling. Natuurlijk zit er in de telling wel wat vervuiling, dit is geen onderzoek naar wetenschappelijke maatstaven, maar een algemeen beeld krijg je wel makkelijk: zonder als is de constructie verreweg het gebruikelijkst en de populariteit van als is afgenomen. Met de zoo-spelling is de als-constructie 86 keer zo gebruikelijk als de als-loze constructie. Met de moderne spelling is ze zelfs 137 keer zo gebruikelijk. De populariteit van als in deze constructie neemt dus, zoals op basis van de historische ontwikkeling te verwachten was, af.

Tabelletjes van de Delphertelling voor de liefhebber:

Taalvoorschriften

Prescriptief is er ook nog wat te melden over het gebruik van als: enigszins vaag geformuleerd zegt de Taalunie dat de constructie zonder als in elk geval Standaardnederlands is en dat men met het gebruik van de als-variant een beetje moet oppassen voor kritiek.

Foto: Europese Volkspartij (CC BY-SA 4.0)