1: De Rigveda’s

De geschiedenis van een taal en de geschiedenis van de literatuur die in die taal geschreven is, worden meestal gescheiden behandeld. Daar is van alles voor te zeggen, maar ook wel het een en ander tegen. Literaire teksten bieden vaak heel goede – en in sommige periode nagenoeg de enige – voorbeelden van de taal. Bovendien laten schrijvers vaak, door hun stijl én door hun inhoud, zien hoe ze denken over taal. En zo valt de geschiedenis van het Nederlands te illustreren aan de hand van 100 korte fragmenten. Dat laat ik hier zien, vanaf het allereerste moment, toen het Nederlands nog lang geen Nederlands was, maar Indo-Europees.

De oudste bron voor reconstructie van de verhalen die de Indo-Europeanen elkaar vertelden zijn de Rigveda’s, een verzameling religieuze teksten van (minstens) drieduizend jaar oud, geschreven in het Sanskriet – een Indo-Europese taal uit India. De taal was al sterk veranderd sinds de tijd van de oude Indo-Europeanen, en datzelfde geldt zeker voor de verhalen. Toch vormen ze nog intrigerende inkijkjes in een wereld die in ieder geval dichter lag bij die van de oorspronkelijke Indo-Europeanen dan die van ons.

De Rigveda’s zijn opgedeeld in zogeheten mandala’s. De tweede is vermoedelijk een van de oudste, en begint met een hymne aan de vuurgod Agne (het Latijnse woord ignis voor vuur is verwant aan de naam van de god, het Engelse ignite komt van ignis). Je ziet meteen welke vorm gebruikt is: iedere frase begint met tvám of tuvám,dat‘gij’ betekent en verwant is met tu in de Romaanse talen en du in de Germaanse.

tvám agne dyúbhis tuvám āśuśukṣáṇis
tuvám adbhiyás tuvám áśmanas pári
tuváṃ vánebhyas tuvám óṣadhībhiyas
tuváṃ nr̥̄ṇā́ṃ+ nr̥pate jāyase śúciḥ

Gij, Agni, die in uw glorie schijnt door de dagen, gij bent tot leven gebracht uit de wateren en de steen, Gij komt uit de woudbomen en grondkruiden, gij, soeverein heer der mensen bent zuiver gegenereerd