Taalsmeedsels, bewust gecreëerde woorden: blending, portmanteau, samentrekking (14)

We kwamen voordringers tegen in deze serie met bewust gemaakte taal, namen vooral, in aflevering 10. Teuro was er een voorbeeld van, Keineken. (De eerste klank van een woord lijkt te zijn vervangen door een andere eerste klank maar dat betreft het begin van nu een gedeeld woord: t + euro = teuer + euro, er is dus overlap.)

Er zijn ook voorbeelden van indringing en die zijn in feite opmerkelijker. In Een Boodschap van Algemeen Nut kan een overheid in België huiseigenaars oproepen om met de huidige subsidieregels hun huizen te renoveren. Dat opknappen biedt nu gunstige condities en dat kan diezelfde overheid onderstrepen via het ineengevlochten smeedsel renuveer, het liefst geschreven als reNUveer. De tweede lettergreep NO wordt dus vervangen door het woordje NU dat zich als geheel indringt in een ander woord. Dat is een aparte type-aanduiding waard: ABba. ABba laat zien, hoe de bestaande gebiedende wijs renoveer (Aa) het ingedrongen nu (ondanks al z’n kleinheid toch Bb) omsluit.

Dat omsluiten hoeft niet een compleet woord te betreffen. Als er zich in het Zuid-Limburgse Noorbeek een horeca-gelegenheid bevindt vanwaar een mooi uitzicht op de omgeving mogelijk is ja gegarandeerd wordt, dan kan die gelegenheid de naam PaNOOrama krijgen. In dat geval hebben we het type ABa: het begin van de naam Noorbeek is in het woord panorama binnengedrongen (met dank aan de klankgelijkheid van “noor”).

Ik vermoed dat er naar verhouding niet erg veel gevallen van dit talige indringen bestaan. Op één politieke indringer komen we nog terug. Maar ter afsluiting van deze aflevering een ander, wat apartig geval dat me even zeldzaam lijkt.
Sinds niet al te lange tijd worden de ATM’s van de individuele banken vervangen door gelduitgifteautomaten van een groep banken. Die zijn getooid met de aanduiding GELDMAAT. Dat woord kan opgevat worden als een samenstelling van geld+maat, waarbij het tweede deel ‘kameraad’ betekent. Dat zou zowel een verwijzing kunnen zijn naar het apparaat dat zo’n handige hulp is voor de gebruiker als naar de banken die hier collegiaal de kosten drukken. (Dat laatste is inmiddels niet meer het geval, de banken hebben het project verlaten, zo vertelt de persoon uit Z. wanneer deze bezig is met onderhoud bij het apparaat in dorp B. op het moment dat ik er een foto van wil maken voor dit stukje.)

Maar geldmaat kan ook een ingekorte samenstelling zijn van geldautomaat óf geld- met als achtervoegsel het meest rechtse deel van automaat. Ligt hier een nieuwe toekomst in het verschiet van –maat ontleend aan automaat? Het woord automaat is een wat zielig objectje in de Nederlandse lexico-wereld. Zolang een ding iets heel bijzonders-nieuws is, noemen we het automaat. Maar het is nog niet ingeburgerd of we vergeten het, net zo als soms het geval was met –apparaat, denk aan een televisie– of haardroogapparaat. Wie spreekt er nu nog van een telefoonautomaat, een fotoautomaat of dat soort dingen?

Wordt nog enkele malen vervolgd, vol verwachting.