Lieke Marsman voor de klas (7) 

Als docent Nederlands kom je tegenwoordig niet heen om een lesje over de betekenis van interpunctie. Jongeren kennen betekenis toe aan punten aan het eind van een zin. Er is een verschil tussen de volgende twee zinnen, wanneer ze bijvoorbeeld in een app gestuurd worden:

• Ik kom eraan
• Ik kom eraan.

De eerste zin is neutraler dan de tweede, die is barser. Mijn favoriete uitleg is dat het typen van een punt net een extra handeling is. In een app geeft de opdracht ‘verzend’ eigenlijk al aan dat de zin is afgelopen. De punt is overbodig en wat in taal overbodig is krijgt altijd een betekenis (waardoor het dus niet meer overbodig is). Dat laatste punt is volgens mij een van de belangrijkste inzichten die je kunt krijgen over taal. Dit artikel legt het ook voor leerlingen heel begrijpelijk uit.

En dan! Lieke Marsman publiceerde gisteren als Dichter des Vaderlands dit gedicht waarin de punt ook een belangrijke rol speelt:

Evolutie

Het begint met een amoebe
en het eindigt met de geur
van kazen en worsten
en uitputtingszweet
in een evenementencentrum
aan de rand van Breda

Het begint met een amoebe
en het eindigt met een vreedzame demonstratie
die op haar beurt eindigt wanneer de ME
je hersens inslaat. Grondrechten
voor wie bij bewustzijn is!

Het begint met een amoebe
en het eindigt met een meute
aan de lippen van een demagoog
die uit louter zelfbehoud de kloof vergroot
die mens tot meute heeft gemaakt
en al het clandestiene wijt aan melanine
— steeds weer opnieuw eindigt het daar.

Er is een heel stil weiland
in het midden van ons land
Een oase tussen blokkendozen
Een tuin in een kantoortuin
Drie bange eksters beleggen er samen
een stand-up meeting na de lunch
Komen tot de conclusie dat ze elkaar
Niets te vertellen hebben
Nooit iets te vertellen hebben gehad
En kiezen onafhankelijk van elkaar
dezelfde vluchtroute, die evolutionair gezien
een blinde steeg zal blijken.

Moderne gedichten lijken qua interpunctie wel op appjes. In dit gedicht ontbreken bijvoorbeeld vrijwel alle punten. Zinnen beginnen wel met een hoofdletter, maar ze eindigen over het algemeen met een kleine letter, niet met interpunctie. De eerste strofe begint zelfs met ‘Het begint’ maar eindigt met ‘de rand van Breda’ zonder punt. In een gedicht is net als in een appje het feit dat het einde van een regel is bereikt, en dat de volgende zin met een hoofdletter begint, al teken genoeg dat er iets afgelopen is.

Net als bij appjes denk ik dat je niet veel betekenis moet hechten aan de afwezigheid van die punten. Het gaat juist om de plaatsen waar de punten (er is ook nog een uitroepteken, dat geloof ik vooral cynisme aanduidt). Die betekenen steeds iets. De eerste staat achter inslaat; de tweede sluit het voorafgaande heel erg af: ‘steeds weer opnieuw [wat al een verdubbeling is] eindigt het daar’ en dan eindigt het daar, in een punt. Zoals ook in de laatste strofe de blinde steeg blijkt samen te vallen met een punt. Steeds is de punt dus ‘iconisch’ zoals dat heet,: de vorm weerspiegelt de betekenis.

Wat volgens mij belangrijk is om hierbij altijd te vermelden: dat wij dit eruit kunnen halen, betekent niet per se dat Marsman dit zo ‘bedoeld’ heeft, of dat ze het er bewust in heeft gestopt. Een gedicht is geen raadseltje dat je op moet lossen, een gedicht is iets om in te lopen en je te verbazen – ook als het uiteindelijk een blinde steeg blijkt te zijn.