In 2022 is er helaas weer een oorlog in Europa. Vanwege de lange periode van relatieve vrede die sinds 1945 in Europa heeft geregeerd, is het gemakkelijk om te vergeten dat oorlog tussen Europese landen vóór 1945 min of meer de normale stand van zaken was. Wat de Lage Landen betreft, hun zuiderburen vielen hen meer dan eens aan. Dit jaar is het 350e herdenkingsjaar van de Franse aanval van 1672, het zogenaamde Rampjaar, dat volgens sommige historici een einde maakte aan de Gouden Eeuw en de dood veroorzaakte van duizenden Nederlanders, waaronder de gebroeders de Witt en, twee jaar later, Johannes Vermeer, en tot de terugkeer aan de macht van het huis van Oranje-Nassau o.l.v. stadhouder Willem III.

Hoe zou men zo’n vernedering van de Republiek moeten herdenken? Het antwoord van de bekende taalhistorica Nicoline van der Sijs en de historicus Arthur der Weduwen is een boeiend boek over de anonieme Nieuwe Spiegel der Jeught of Fransche tyrannye, een leerboek dat al in 1674 werd uitgegeven ‘zodat de jongelui de gebeurtenissen nooit vergeten en kunnen leren van wat ons is overkomen’. Het boek bestaat uit vier essays over verschillende aspecten van de Franse aanval en de publicatie en receptie van de Nieuwe Spiegel en een hertaling van de Nieuwe Spiegel door Nicoline van der Sijs met veel voetnoten. Daarbij is er ook een transcriptie van de oudst bewaard gebleven editie van 1680, die te vinden is op een website.

Franse moordzucht

Het eerste essay, van Bernt Feis, voorzitter van de Stichting Platform Rampjaarherdenking 1672-2022, beschrijft de vorm, inhoud en indeling van de Nieuwe Spiegel en gaat in op de vraag ‘in hoeverre kloppen de gruwelverhalen van de Nieuwe Spiegel’. Het antwoord (spoiler alert!) is dat het boek veel oorlogshandelingen vermeldt die echt zijn gebeurd. Niettemin speelde de Nieuwe Spiegel een rol in de propagandaoorlog tussen Nederland en Frankrijk en diens Zonnekoning Lodewijk XIV die de aanval als een triomf wilde presenteren.

Het tweede essay, van de militair historica Merle Lammers, behandelt de acties van de Fransen zoals beschreven door tijdgenoten, Er werden veel prenten gedrukt, waaronder de bekendste die van Romeyn de Hooghe zijn, en pamfletten waarin de gruweldaden van de Fransen in bijv. de dorpen van Bodegraven en Zwammerdam uitvoerig werden beschreven. Die twee dorpen groeiden uit tot het symbool van ‘de Franse verniel-, plunder- en moordzucht’.

De essays van Arthur der Weduwen en Nicoline van der Sijs nemen de Nieuwe Spiegel zelf onder de loep. Der Weduwen gaat in op de totstandkoming, productie, gebruik en invloed van het boek. Van der Sijs bespreekt uitvoerig de taal de Nieuwe Spiegel. Der Weduwen die een aantal boeken over de boekhandel in de Gouden Eeuw heeft uitgegeven, schrijft dat de Nieuwe Spiegel heel veel succes kende – al binnen drie maanden werd het door drie verschillende drukkers uitgegeven. De Nieuwe Spiegel werd grootendeels beïnvloed door een oudere Spieghel der Jeught, dat over de Opstand tegen Spanje ging en voor het eerst in 1614 werd gedrukt. En wie kocht het boek? Volgens Der Weduwen vooral schoolmeesters die de boeken dan doorverkochten aan leerlingen of ze gebruikten voor groepslessen.

Gruweldaden

Dan komen we bij het essay van Nicoline van der Sijs. Voor wie zich, zoals ik, met de geschiedenis van het Nederlands bezighoudt, is dit hoofdstuk een echte must. Een interessant feit is dat er weinig Franse leenwoorden zijn in de Nieuwe Spiegel. Een uitzondering is tirannie in de titel. Dit heeft te maken met het anti-Franse karakter van het werk. De taal van die tijd was uiteraard anders dan die van nu. De spelling was onregelmatig, de Nieuwe Spiegel gebruikte haar voor persoonlijke en bezittelijke voornaamwoorden die men tegewoordig uitdrukt met hen, hun of haar, en naar als richtingaanduiding werd uitgedrukt met na.

De taal van de essays en de hertaling is toegankelijk en wat vooral opvalt is dat het boek rijk versierd is met ruim tachtig illustraties, waaronder portretten van de hoofdpersonages, houtsneden uit de Nieuwe Spiegel en contemporaine kaarten en prenten, die de Franse gruweldaden weergeven. Kortom, dit boek is een echte aanrader en biedt een goede manier om de gebeurtenissen van 350 jaar geleden te herdenken. Bovendien, het herinnert ons, zoals George Santayana zei, dat ‘Zij die hun geschiedenis vergeten, zijn gedoemd om deze te herhalen’.

Nicoline van der Sijs en Arthur der Weduwen m.m.v Bernt Feis, Merle Lammers en Elly Landzaat, Franse tirannie: het rampjaar 1672 op school. Zwolle, Waanders, 2022.