Een zomer met Manon Uphoff (25)

“Fascinerend, wat er allemaal gebeurt als je niet ingrijpt”. Zo begon Manon Uphoff twee jaar geleden het ‘quarantaineverhaal’ dat ze schreef voor Mondo, een toenmalige tv-programma over cultuur. Ze hernam daarmee een stukje dat ook in Hij zegt dat ik niet dansen kan (2000) staat, en dat ‘verloedering’ heet. Het is interessant dat ze bijna 25 jaar eerder al kon schrijven over iets wat iedereen zou overkomen; maar de gevaren van het binnenhuis behoren natuurlijk bij uitstek tot haar thematiek.

Het begin van het ‘verhaal’ dat ze zelf, en met meer recht, ‘corona-aantekeningen’ noemt, handelt over wát er allemaal gebeurt als je niet ingrijpt: de verloedering treedt in. Je mag verwachten en misschien zelfs hopen dat de tijd stilstaat, dat onkruid schiet op en stof verzamelt zich. “Een romantisch verlangen naar een organisch, plantaardig bestaan”, “nog even, dan moeten ze je met geweld zien los te maken van je omgeving”. Zoals ze aan het eind van har ‘aantekeningen’ “de observatie” noemt “dat de vraag waar we zijn misschien wel van groter belang is dan wie we zijn”.

De quarantaine heeft ons letterlijk op onze plaats gezet.

Nieuwe periode

Die quarantaine is voor Uphoff eerder begonnen dan voor anderen. Er zit een duidelijke breuklijn in haar werk, rond het jaar 2009 / 2010. In de jaren daarvoor leek de bron waaruit geput werd onuitputtelijk: de schrijfster schreef niet alleen verhalen, maar ook novellen en romans, én een lied, én een scenario. Ze experimenteerde met vormen en met thema’s, het kon allemaal niet op. Nu ik een zomer heb genomen om het allemaal te lezen en te herlezen, kriskras, valt me pas op hoeveel verscheidenheid er in het oeuvre zit, en tegelijk hoeveel het allemaal samenhangt.

Dan komt er een klap. Ze verklaart dat later door de relatiecrisis die De spelers (2009) veroorzaakt: haar man herkent zich in de man in het boek en vindt dat niet prettig. Tegelijkertijd wordt De spelers ook niet overal goed besproken. Bovendien verschijnt haar schrijversvriend Herman Franke. Daarbovenop komt dan dat zich in 2015 met de dood van haar zus het onmogelijke thema aandient waarover Vallen is als vliegen zal gaan – misbruik door de vader.

Hoe dan ook verschijnt er jarenlang vrijwel niets meer. De bundel De zoetheid van geweld (die ik overigens zie als een van de hoogtepunten in het werk) verschijnt in 2013 maar lijkt vooral te bestaan uit al eerder geschreven verhalen,. Dat geldt denk ik ook voor de novelle Als de ochtend valt die een drieluik van novellen lijkt vol te maken waarvan Uphoff in de jaren nul de eerste twee delen (De vanger en De bastaard) publiceerde, hoewel het ook duidelijk afwijkt van die andere twee. Verder zijn er ook eerder geschreven brieven aan Franke, en het essay De blauwe muze dat vooral een poging is om weg te vluchten uit het isolement van de literatuur. Vallen is als vliegen verschijnt precies 10 jaar na het begin van die crisis en kondigt mogelijk of hopelijk een nieuwe periode aan.

Vergelijkingen met dieren

Die crisis uit zich in lichamelijk ongemak, een hernia in 2017, waarover Uphoff in verschillende interviews heeft verteld: ze kon van de pijn alleen maar op de grond liggen, niet werken, niet denken. Je hoeft niet eens een heel begaafde amateurpsycholoog te zijn om het verleidelijk te vinden dat lichamelijk ongemak aan stress toe te schrijven.

Maar het was dus ook een persoonlijke voorbode van de quarantaine van drie jaar later, één waarin de schrijfster zelf, samenviel met haar kamer, en verlangde naar een plantaardig bestaan. Dat samenvallen met je omgeving, dat opgeven van je individualiteit, is altijd een belangrijke draad in het werk geweest, maar dat plantaardige is een stap voor iemand in wiens eerdere werk het wemelt van de vergelijkingen met dieren. Planten vallen natuurlijk nog meer samen met hun omgeving, hebben nog minder eigen identiteit.

Als ik het goed zie, leeft de schrijfster Manon Uphoff de laatste jaren weer op, zelfs ondanks corona. Ze geeft lezingen en kondigt, ook weer in vraaggesprekken, nieuw werk aan (voor januari 2023 staat een nieuwe verhalenbundel aangekondigd). Het zal al dan niet organisch veranderd zijn, maar niet verloederd. Het was een grote klap, maar eigenlijk had de schrijfster het in Hij zegt dat ik niet dansen kan al voorzien.