Intrigerend onderwerp voor een artikel, in het nieuwste nummer van het vakblad Linguistics: de tussen aanhalingstekens geplaatste namen:
- Johan “de bulldozer” Heuvelmans
- Maria “Mieke” Fluitsma
De onderzoekers vonden hun data in Duitse overlijdensadvertenties. Ik weet eigenlijk niet of de vorm bij ons ook in familieberichten wordt gevonden, maar hij is zeker herkenbaar. Je voelt meteen aan wat hij betekent.
De vorm bestaat ook met haakjes, laten de auteurs zien:
- Marie (Mieke) Fluitsma
Die haakjesvorm zien de schrijvers als de basis. Haakjes betekenen vaak dat het geboden niet helemaal in de gelezen zin past, maar er in zekere zin naast staat:
De aarde (we weten allemaal dat die niet plat is) draait om de zon.
Syntactisch past de zin tussen haakjes helemaal niet in de hoofdzin. Hij onderbreekt hem eerder, maar in zekere zin opent hij op een bepaalde manier een nieuwe dimensie. Zoiets gebeurt ook bij die bijnamen of koosnamen:
- In haar slaap overleed vannacht Catherina (Kaatje) de Groot
Kaatje is hier niet echt een onderdeel van de zin, maar doorkruist die heel even om te zeggen dat Catherina meestal Kaatje werd genoemd. De aanhalingstekens voegen nog iets toe aan die haakjes. Je kunt met die aanhalingstekens ook meer. Vormen als ‘Johan (de bulldozer) Heuvelmans’ komt eigenlijk niet voor: als het tussengevoegde stukje een woordgroep is, een echte bijnaam dus, dan moeten er kennelijk aanhalingstekens omheen.
Overigens moeten de aanhalingstekens ook altijd echt midden in de naam staan, liefst tussen voor- en achternaam. ‘”de bulldozer” Heuvelmans’ komt eigenlijk niet voor zonder voornaam. Maar vooral voegen de aanhalingstekens affectie toe. Koosnamen staan heel vaak tussen aanhalingstekens en omgekeerd is een verschil tussen de volgende twee vormen dat je in de eerste het idee hebt dat de nabestaande echt iets voelen bij de naam “Kaatje”, terwijl het in de eerste meer nu eenmaal de naam was die men voor mevrouw De Groot gebruikte:
- Catherina “Kaatje” de Groot
- Catherina (Kaatje) de Groot
Aanhalingstekens worden vaker gebruikt om aan te geven dat er iets bijzonders aan de hand is. Er is ook een verschil tussen”
- Ik begrijp niets van Carels “theorie”.
- Ik begrijp niets van Carels theorie.
Er wordt in beide zinnen eenzelfde mededeling gedaan over mijn mogelijkheden om chocola te maken van een verzameling ideeën van Carel. Alleen gaat het in het eerste geval niet noodzakelijk over iets dat ik een theorie zou noemen, maar iets wat misschien alleen van Carel dat predicaat krijgt. “Dit zijn niet mijn woorden”, zeggen de aanhalingstekens.
En zoiets is er dus ook bij die bijnamen aan de hand. We hebben een officiële tekst, en daar wordt even tussendoor gegooid hoe oma meestal werd genoemd als we een ander register gebruikten dan die officiële familieberichtentaal.
Mooie invalshoek! Zouden die aanhalingstekens en haakjes in overlijdensadvertenties ook niet gebruikt worden om met de roepnaam een bredere kring op de hoogte te stellen? Alleen intimi zullen een geboortenaam weten.
Naar mijn gevoel zijn haakjes wel discreter dan aanhalingstekens.
Sterker, die aanhalingstekens kunnen naast affectie een imago vestigen. Bij popmusici bijvoorbeeld. Nu schiet me niet direct een Duits voorbeeld te binnen, maar de naam Robert ‘Pops’ Popwell gaf aan deze bassist pontificale swinggarantie. Johan “de bulldozer” Heuvelmans oogt inderdaad dan ook logischer dan het gemelijke Johan (de bulldozer) Heuvelmans, of hij nu in de bouw werkte, slecht luisterde of een verdedigende middenvelder was
Wel uit Duitsland kwamen, in de prehistorie, voetballers als Beckenbauer en Gerd Müller van wie de bijnamen Der Kaizer en Der Bomber bij mijn weten zelden tussen voor- en achternaam werden geplaatst en zelfstandig functioneerden, waarschijnlijk zelfs zonder aanhalingstekens.
En dan niet te vergeten de VET gedrukt letters: Gerd Müller was een rolmodel voor Rudi Völler,
Helaas ging bij deze post iets verloren: Gerd Müller werd in couranten VET afgedrukt. Ook in Duitse kranten gebeurde dit als iets normaals. Iemand zou dit eens moeten uitzoeken.
mij lijkt primair dat de korte namen en de bijnamen spreektaal zijn, wat bij uitstek door aanhalingstekens kan worden weergegeven… geciteerde directe rede
In overlijdensadvertenties staat de naam vaak op twee regels, op de eerste de officiële naam, eronder de roepnaam. Zonder haakjes of aanhalingstekens. Aanhalingstekengebruik is sowieso een interessante zaak.
Wat ik wel interessant vind is dat die toevoeging tussen haakjes altijd tussen voor- en achternaam moet staan. Dat doet me denken aan de plaats van sommige adelijke titels tussen voor- en achternaam, wel zonder aanhalingstekens overigens. Een bekend voorbeeld in Duitsland is Joseph Karl Benedikt Freiherr von Eichendorff, de romantische dichter uit de 19de eeuw.