40 jaar tandeloos (40)

Een boek lezen is in 2023 echt iets anders dan het pakweg in 1996 was. Deel 3 van De tandeloze tijd speelt zich voor een belangrijk deel af in Napels en er worden allerlei straatnamen in genoemd. Vrij belangrijk is bijvoorbeeld de kroeg La Tattamella in de Vico detto Fico, waar Albert naartoe wordt gebracht door zijn vriend Gesù Porporà, en waar hij zelf ook weer vrienden mee naartoe neemt – een stamkroeg in Napels. Ik kan me niet voorstellen dat er ook maar één lezer is geweest die dat steegje herkende toen hij erover las, en ook niet dat er in de tijd van verschijnen ook maar één lezer is geweest die het heeft opgezocht.

Internet bestond al wel, natuurlijk, maar je kon er nog niet alles op vinden.

Nu is er zelfs van Google Maps nog niemand in de Vico detto Fico geweest, het is een zijsteeg van een andere smalle straat, de Vico Conte di Mola. Hoewel je kunt zien (hierboven) dat er een auto in de steeg past, heeft de camera van Google niet eens de moeite genomen om vanuit de Conte di Mola in de Vico detto Fico te kijken, zodat we niet kunnen zien of er nog een kroeg zit of hoe het gebouw eruit ziet waar die kroeg moet hebben gezeten. – wat een onbelezen camera! Het bovenstaande plaatje, genomen in april 2023, is het dichtste in de buurt dat je kunt komen op deze literaire rondreis. (Napolitaanse neerlandici! Doe er wat aan.)

Ook over de naam La Tattamella valt nog wel wat te zeggen. In 2003 publiceerde De Revisor enkele brieven van A.F.Th. van der Heijden aan zijn Duitse vertaalster Helga van Beuningen, die toen met deel 3 bezig was (fragmenten uit die brieven verschenen ook in Mijlpalen en millimeterwerk, het standaardwerk over Van der Heijdens oeuvre, door Jan Brands). Zij had hem kennelijk naar die naam gevraagd:

Het kroegje wordt uitgebaat door een vrouw die La Tattamella wordt genoemd. Een bijnaam. Ik heb het Napolitaans/Italiaanse woordenboek hier niet bij de hand, maar ik geloof dat het zoiets betekent als ‘vrouw met grote borsten’. Je zult haar in deel 3b nog regelmatig tegenkomen.

Hieruit blijkt dat Van der Heijden niet alleen geen Napolitaans/Italiaans woordenboek bij de hand had, maar ook zijn eigen roman niet, want daarin wordt de juiste verklaring van het woord in het Italiaans gegeven (én de Napolitaanse versie):

De enige echt Napolitaanse kroeg die hij kende, was La Tattamella… zo stond het tenminste op het raam… genoemd naar de bijnaam van de waardin, De Kletskous, al sprak je het volgens Albert uit als La Tatanèlla…

Het is wel waar dat La Tattamella in De tandeloze tijd vooral wordt gekarakteriseerd door haar borsten (meer dan door haar neiging te kletsen) en misschien heeft Van der Heijden tatta op de een of andere manier met borsten geassocieerd.

Een Facebook-pagina over Napels geeft overigens op het eerste gezicht nog wat meer interessante informatie over de Vico detto Fico, maar die lijken me gebaseerd op naamsverwarring. Ik vertaal:

Vico detto Fico, is een beroemd steegje dat vaak van naam is veranderd; vico del Salvonato, vico dei Rota, vico degli Ottieri, allemaal uit eerbied voor de adellijke families die daar woonden (Melchiorre Delfico was een edelman uit Teramo die in de 19e eeuw naar Napels verhuisde). Over de steeg schreef Giuseppina De Rienzo een veelbekroond boek, dat spreekt over de vele inwoners van de steeg en over een afbladderend en huiselijk Napels, geheel geschokt door familiekwellingen. In Vico Fico heeft Lello Esposito een van zijn Pulcinellas geplaatst en veel toeristen en fotoartiesten fotograferen hem vanwege de kleren die tussen de gebouwen hangen.

Het zou spectaculair zijn als dat klopte, want het zou van dit onooglijke steegje een knooppunt van Nederlandse en Italiaanse literatuur maken. Maar ik vermoed dat dat deze passage vooral laat zien hoe onbekend de Vico detto Fico zelfs voor Napolitanen is, want de roman van De Rienzo (uit 2008) gaat over de Vico del fico al Purgatorio, en dat is een andere straat (ik neem aan dat dit dan ook de straat is waar Lello Esposito en die fotoartiesten aantrok, maar er zijn in Napels zo te zien zelfs nog meer Vico fico’s. Zo ziet de Vico del fico al purgatorio eruit volgens Google Maps: