Over de ‘Spaanse’ bijnaam van Johan Cruijff

In zijn boek’Johan Cruijff in Barcelona – De mythe van de verlosser (2016) merkt Edwin Winkels op dat geen krant, geen journalist, geen bestuurder Johan Cruijff bij zijn komst naar Barcelona in augustus 1973 tot El Salvador torpedeerde. Nergens in de Spaanse archieven is die bijnaam van De Verlosser terug te vinden. Zelfs de oudgedienden onder de sportjournalisten kunnen zich niet herinneren dat ze de nieuwe held ooit verlosser hebben genoemd. De collega’s begrepen er niets van. El Salvador? Dat hadden ze nog nooit gehoord. Al snel ging Cruijff in Spanje El Flaco heten, de magere, de dunne. Maar waarom dan die hardnekkigheid in Nederland om tot op de dag van vandaag Cruijff af en toe De Verlosser te noemen? Waar komt dat misverstand vandaan? 

Verantwoordelijk voor de verzonnen bijnaam is Rien Robijns, verslaggever van Het Vrije Volk. Hij maakte in de zomer van 1973 de eerste dagen van Johan en Danny Cruijff in Barcelona mee. Op maandag 27 augustus 1973 schreef Robijns zijn belevenissen op in een paginagroot verhaal. Er stond een grote, vette kop boven het verhaal, in kapitalen, over zes kolommen: ‘DE VERLOSSER IS BINNEN’. De aanhef van de reportage luidde: Arriba el Salvador. Tussen aanhalingstekens, maar Robijns schreef niet wie dat had gezegd, het was een los citaat, van niemand in het bijzonder. In de Spaanse kranten uit die dagen verscheen de bijnaam niet. Nergens. Maar Nederland, zo denkt Winkels, vond het vanaf de publicatie in Het Vrije Volk wel eervol om naar het verre Spanje een ‘verlosser’ te hebben gestuurd. Een mythische bijnaam was geboren. Voor altijd. Dus wanneer Johan Cruijff in 1988 als trainer aan de slag gaat bij FC Barcelona, schrijven bijna alle Nederlandse kranten (en niet één Catalaanse of Spaanse krant) dat De Verlosser terugkeert. 

Wat vond Cruijff zelf van zijn bijnaam? In mijn boek Cruijffiaans – Uitspraken, gedachtegoed en voetbalvisie: een thematisch totaaloverzicht (2020) heb ik zijn uitspraken hierover gebundeld. In alle gevallen gaat het om De Verlosser als trainer:

Dat is maar een naam op voetbalgebied. Als je je best doet om te winnen, ben je voor het publiek de oplossing voor het winnen van een wedstrijd. Maar dat ben je natuurlijk helemaal niet. Het is niet zo dat ik de Nieuwe Verlosser van Barcelona ben. FC Barcelona bestaat honderd jaar en het is te gek voor woorden dat één iemand op een bepaald moment die club zou redden of zo. Dat er mensen zijn die zich tegen je afzetten is een onderdeel van het voetbal en daar moet je dus niet van wakker liggen. Ook niet van superlatieven als De Verlosser en zo. Ik weet wat er met redders gebeurt, die worden weggejaagd.

Conclusies: 1) de bijnaam De Verlosser was géén leenvertaling uit het Spaans, maar een Nederlands bedenksel; en 2) de bijnaam had betrekking op Cruijff als speler en trainer. In beide rollen maakte hij de verwachtingen waar, al werd hij als trainer van FC Barcelona tenslotte ontslagen.