Vandaag is het koppermaandag, de eerste maandag na Drie Koningen (6 januari). Op deze dag boden leden van het drukkersgilde hun klanten en relaties bij wijze van nieuwjaarswens een prent aan, en hoopten daar dan eten en drinken voor te krijgen, dat zij of zelf consumeerden of aan hulpbehoevenden gaven.

De prent die ik, mede namens Inge Van Outryve, de trouwe lezers van onze feuilletons aanbied, is een glas-in-loodraam in de St. Marienkirche te Frankfurt an der Oder (ca. 1367). Afgebeeld ziet u de antichrist, die gesouffleerd wordt door twee duivels. De ene heet Elon, de andere Mark. Om het plaatje verder uit te leggen bied ik u een korte laat-middeleeuwse tekst aan, die akelig actueel is: Vanden leven ende voerganc des alder boesten ende quaetsten Antekerst, zoals gedrukt door Jan Be(e)rntszoon te Utrecht in 1539.

Het gaat hier om een herdruk. De tekst werd eerder gedrukt door de Antwerpse boekdrukker, uitgever en vertaler Jan van Doesborch, maar van die oplage uit omstreeks 1503-1504 bleef geen enkel exemplaar bewaard. Van de herdruk van Jan Be(e)rntszoon is nog maar één exemplaar over: KB Den Haag 168 G 35. U kunt dit boekje raadplegen via Early European Books als u een Nederlands IP-adres heeft, via het Internet archive of via de Lijst van gedigitaliseerde handschriften en drukken in binnen- en buitenlandse bibliotheken.

Laat u niet misleiden door het ietwat onbeholpen uiterlijk van dit drukwerkje. Ook hier geldt weer dat het uiterlijk geen spiegel van het innerlijk is. De inhoud is geleerder dan de morsige vorm doet vermoeden. Er worden bronnen in geciteerd die een bovengemiddelde eruditie verraden. Vandaar dat ik het voor heel goed mogelijk houd dat Jan van Doesborch zelf deze tekst gecompileerd heeft. Ik heb geprobeerd alle citaten in deze tekst terug te vinden in de genoemde bronnen, wat helaas niet in alle gevallen gelukt is.

Voor zover mij bekend is dit geen vertaling van een Franse of Latijnse tekst, maar als bron van inspiratie kan / zal gediend hebben Le livre intitule lart de bien viure et de bien mourir et cetera, gedrukt voor Antoine Vérard, Parijs 1492 en bijna jaarlijks herdrukt, met op pdf afbeelding 297: ‘Cy commence le traictie de laduenement de antechrist’, evenals in de druk van Be(e)rntszoon gevolgd door de 15 tekenen die vooraf gaan aan het Einde der Tijden en het Laatste Oordeel.

Wij wensen u veel leerzaam leesplezier!

P.S. Voor alle duidelijkheid, dit is (ook) een link naar de editie.