Over Literaire Pockets van De Bezige Bij, 1957-1966

Na de Tweede Wereldoorlog werd een nieuwe generatie lezers geboren. Om voor deze latere scholieren en studenten boeken toegankelijker, aantrekkelijker en vooral goedkoper te maken, verschenen vanaf eind jaren vijftig bij tal van uitgeverijen pocketseries. Tot de bekendste series behoren de Prisma Pockets van uitgeverij Het Spectrum, de Salamander en De Boekvink van Querido, de Ooievaar-pockets van uitgeverij Bert Bakker, de Zwarte Beertjes van Bruna, de Meulenhoff Pockets en de ABC Pockets van De Arbeiderspers. De Bezige Bij kwam met Literaire Pockets die opvielen door de kunstzinnige vormgeving van de omslagen. Gedurfd en eigentijds. De afbeeldingen op de voorzijden van 106 van de in totaal verschenen 141 titels, waren kleurrijke, abstracte beelden die aansloten bij de moderne tijd, maar niet bij de inhoud van het boek.

Gebonden boeken, al of niet met stofomslag, waren voor jonge lezers niet alleen te duur, zij vonden die boeken ‘elitair, stoffig en ouderwets’, aldus Han Steenbruggen in zijn inleidend essay in Om het omslag (Uitgeverij Fragment). Het betrof pockets met prijzen die uiteenliepen van ƒ 1,25 tot ƒ 2,50. In de kunstzinnige omslagen manifesteerde zich de veranderde tijdgeest. De vormgeving van die 106 omslagen was in handen van Jaap Jungcurt en Karel Beunis. Jungcurt ontwierp het karakteristieke abstracte beeld, dat associaties oproept met kunststromingen als Cobra en het surrealisme. Beunis was verantwoordelijk voor de typografie. Een bijkomend effect van deze en andere pocketseries was de extra verkoop door verzamelaars, zoals dat nog steeds voor de Privé-domein-serie geldt en de dundrukreeks van uitgeverij Van Oorschot.

Het is een bijzondere ervaring om door het boek Om het omslag te bladeren en de omslagen een voor een langs te zien komen. Het is de sensatie van een versneld bezoek aan een schilderijententoonstelling. Sommige omslagen zijn vertrouwd, zoals die van Het zwarte licht van Harry Mulisch, nummer 1 van de reeks in 1957, Commissaris Fennedy, van Gerard Kornelis van het Reve, Literaire Pocket 83, 1962, en Gedichten van Jan Arends, LP 132. De meeste zijn onbekend, zij het met veel bekende, maar ook onbekende auteursnamen. Wie weet nog wie C.C. Krijgelmans was, Jack Gelber, Marc Andries, Carel Swinkels, of Gerdy Pendèl?

Han Steenbruggen, directeur van Museum Belvédère in Oranjewoud, belicht in zijn verhelderend essay de geschiedenis en de bijzondere kenmerken van de omslagen en de werkrelatie tussen Jungcurt en Beunis. Daarbij verdeelt hij stijlen en periodes van beeld en belettering (auteursnaam en titel) in vier fases. 1: collages (1958-1961). Een mooi voorbeeld is Albert Camus De vreemdeling (LP 14, 1958): Een beeldvullende abstracte compositie, samengesteld uit strak gesneden, contrasterende kleurvlakken met een eenvoudige belettering. 2. Viltstifttekening in zwart en de basiskleuren rood, geel, oranje, blauw, oranje en groen (1961-1962). 3. Oost-Indische inkt, met kroontjespen, rietpen of penseel (1962-1966) en 4. Zwart-wit., vanaf 1959, ook voor de Literaire Reuzenpockets (LRp), waarvan 439 titels verschenen.

Voor de nieuwe lezersgeneratie weerspiegelden de omslagen de nieuwe tijdgeest. ‘Een mentaliteit gericht op verandering die ook in het werk van naoorlogse schrijvers werd herkend,’ aldus Steenbruggen. Voor de negentienjarige Oek de Jong vertegenwoordigden de omslagen destijds ‘de geheimzinnige wereld van de avant-garde’. Zoals gezegd stond het beeld los van de inhoud van het boek. Maar juist moderne dichters en schrijvers van De Bezige Bij voelden niets voor zo’n zelfstandig beeldend karakter. Het omslag moest naar de inhoud verwijzen. Jan Cremer wilde geen Beunis-ontwerp met van ‘die rare kots- en braakvlekken’ voor zijn debuut Ik Jan Cremer. Hij maakte een eigen ontwerp. Het bekende omslag met Jan wijdbeens op de motor, dat ‘een iconische status’ zou krijgen.

Bijzonder aan de samenwerking tussen typograaf Karel Beunis en Jaap Juncurt is dat alleen Beunis met de eer van de ontwerpen ging strijken en bekendheid kreeg. Juncurt werd nooit genoemd, omdat anders zijn uitkering van de BKR (Beeldende Kunstregeling om kunstenaar te onderhouden) in gevaar zou komen. Een enkele keer werd zijn pseudoniem Jaap Cursto of J. Cursto in het colofon vermeld. Ook na de samenwerking met Beunis bleef Juncurt in de luwte tekenen en schilderen. Hij trad pas in 2012 en 2013 met deelname aan tentoonstellingen in het Rosa Spierhuis te Laren, waar hij woonde, naar buiten. Tot die tijd was zijn beeldende kunst op de honderden literaire pockets te zien geweest, zonder dat iemand wist dat hij, Jaap Juncurt de maker ervan was. Ook Juncurt mag en kan nu genoemd en gezien worden.

Wie de omslagen op traditionele wijze in een museum wil bekijken kan van 11 oktober 2025 tot 8 februari 2026 terecht in museum Belvédère in Oranjewoud waar alle omslagen van de Literaire Pockets worden tentoongesteld.

Boek Om het omslag, uitgeverij Fragment. Bestelinformatie