Vijftig canonteksten in de klas (29)

De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart (1782) van Betje Wolff en Aagje Deken is ‘niet alleen de oudste Nederlandse roman van betekenis, maar ook de meest leesbare in onze literatuur uit vroeger tijd’ (H. Postma-Stamperius).

Het is een briefroman, dat wil zeggen dat de roman bestaat uit een verzameling brieven, afkomstig van een twintigtal personages. Door al die verschillende ik-figuren, die afwisselend aan het woord komen in hun brieven, krijgt de lezer een gevarieerd perspectief op de gebeurtenissen. De hoofdfiguur is de levenslustige 19-jarige Sara Burgerhart, die na de dood van haar ouders tegen haar zin bij haar veel te strenge tante Hofland woont. Haar voogd Abraham Blankaart kan haar echter niet helpen, omdat hij in het buitenland vertoeft. Ze loopt dan maar weg van haar tante om bij de weduwe Spilgoed te gaan wonen. Daar kan ze haar eigen gang gaan en zelfstandig op zoek gaan naar een geschikte huwelijkspartner. Na een aantal ontmoetingen met betrouwbare én onbetrouwbare mannen zal ze uiteindelijk trouwen met Hendrik Edeling (let op zijn naam!), die eerst wordt afgewezen, maar nadien toch de ware jakob blijkt te zijn.

Betje Wolff en Aagje Deken vormden een echt schrijversduo en samen schreven ze de eerste volwaardige (‘niet vertaalde’) roman in onze literatuur. De Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart is een typisch product van de Verlichting, de brede intellectuele, culturele beweging, die het gezond verstand als een remedie tegen maatschappelijke problemen beschouwde. De boodschap van de auteurs was revolutionair voor die tijd: trouw niet voor het geld maar omwille van de liefde. Daarnaast beklemtonen ze ook het belang van een goede opvoeding: vrouwen moeten hun verstand ontwikkelen om zelfstandig keuzes te kunnen maken. Die ideeën hebben ertoe geleid dat het boek ook ‘feministisch’ wordt genoemd. Ook al gaat het boek natuurlijk in de eerste plaats over de normen en waarden van de achttiende eeuw, bevat het toch een duidelijk pleidooi voor vrouwenemancipatie. Wegens de vooruitstrevende inhoud en de knappe vormgeving, werd de Historie van Sara Burgerhartzowel opgenomen in de ‘Canon van Nederland’ als in de ‘Canon van de Nederlandstalige literatuur’ van de KANTL. Het boek wordt ook beschouwd als een ontwikkelingsroman (‘coming-of-age novel’). Bovendien wordt het ‘de eerste Nederlandse jeugdroman’ genoemd en zelfs gerekend tot de ‘young adultliteratuur’. (Zie J. Brasser en M.-J. Klaver, 2022).

In dit leermiddel hebben we gekozen voor één enkele les. Het bevat een lessuggestie, waarin de leerlingen kennismaken met de actualiteitswaarde van het werk en gemotiveerd worden om de hele briefroman te gaan lezen in een hertaalde versie. Het fragment dat in deze les gebruikt wordt is de 139^ste brief, die we zelf hertaald hebben. De gekozen werkvormen zijn gevarieerd en activerend. De vragen en opdrachten worden achtereenvolgens individueel, met z’n tweeën of drieën en klassikaal beantwoord en besproken. We pleiten ervoor om de eerste reacties van de leerlingen eerst in kleine groepjes te laten uitwisselen (‘dialogisch lezen’), vooraleer ze klassikaal besproken worden. Het spreekt vanzelf dat de inhoud van de hele roman en de daarin beschreven ontwikkeling van de hoofdfiguur in deze benadering niet aan bod komen. Daarvoor is een aparte lessenserie nodig met veel meer fragmenten en/of de integrale lectuur van de roman vooraf door de leerlingen thuis. We hopen wel dat we met deze inleidende les de leerlingen tot die lectuur hebben kunnen motiveren. De leesbevordering is daarom onze belangrijkste lesdoelstelling. Daarbij ligt het voor de hand dat de leerlingen de kans krijgen om de roman in de hertaalde versie van Tonnus Oosterhoff te lezen.

Wie in zijn lessen meer aandacht aan de roman en aan de literair-historische en de literair-wetenschappelijke context ervan wil besteden, kan daarvoor terecht bij de lessenserie Sara Burgerhart, coming of age in de 18e eeuw uit 2022, waarvan de materialen gedownload kunnen worden op de website van Literatuurgeschiedenis. De in deze lessenreeks beschreven aanpak is vooral diachroon, met aandacht voor andere literaire teksten uit verschillende periodes van onze literatuurgeschiedenis.

Eerder verscheen al een deel over Sara Burgerhart in de serie Tekst in context, met hertaalde brieven, vragen en opdrachten voor de leerlingen en een docentenhandleiding. De benadering van het werk is hier vooral synchroon, met veel aandacht voor thema’s uit de Verlichting.  (M. de Vries, K. Bostoen en L. van Gemert, 2012).

Doelstellingen van het leermiddel

1. De leerlingen zijn bereid om van gedachten te wisselen over het ‘metoo-verschijnsel’ in de hedendaagse samenleving.
2. De leerlingen kunnen een tiental voorbeelden geven van ‘rape myths’ en uitleggen waarom die ‘mythen’ genoemd worden.
3. De leerlingen kunnen uitleggen waarom die ‘rape myths’ uitingen zijn van seksisme en vrouwonvriendelijkheid.
4. De leerlingen kunnen de aanwezigheid van sommige ‘rape myths’ aanwijzen in het ‘verhaal’ van de 139^ste brief van de Historie van Sara Burgerhart.
5. De leerlingen zijn bereid om zich in te leven in de psychologie van de hoofdfiguur Sara Burgerhart.
6. De leerlingen zijn bereid om de Historie van Sara Burgerhart zelfstandig te lezen in een hedendaagse hertaling.
7. De leerlingen kunnen ideeën, die typisch zijn voor de Verlichting, in het boek aanwijzen.
8. De leerlingen zijn in staat om enkele overeenkomsten aan te wijzen tussen de avonturen van Sara Burgerhart en de biografieën van Betje Wolff en Aagje Deken.
9. De leerlingen zijn bereid om hun eigen oordeel over de roman te vergelijken met andere visies en interpretaties.
10. De leerlingen zijn bereid om een briefroman uit de 20^ste of de 21^ste eeuw te lezen (bv. Een gevaarlijke verhouding of Daal-en-Bergse brieven van Hella S. Haasse) en te vergelijken met de Historie van Sara Burgerhart.

Referenties

Brasser, J. en M.-J. Klaver, ‘‘Alles komt evenwel goed’ – Heeft Sara Burgerhart echt een gelukkig einde? Receptie, interpretatie en didactiek van de eerste Nederlandse youngadultroman’. In: Neerlandistiek, 13 augustus 2022. 

Joosten, J., ‘#saraburgerharttoo; Sara Burgerhart nu’. In: J. Joosten, Och, eeuwig is zo lang. Zeshonderd jaar Nederlandstalige literatuur in het licht van de eeuwigheid. Enschede: AFdH Uitgevers, 2025.

Vries, M. de e.a., Sara B., een rebelse vrouw uit de Verlichting. Samengesteld door M. de Vries, K. Bostoen en L. van Gemert. Amsterdam: Amsterdam University Press, 2012. (Serie Tekst in context)

Wolff, B. en A. Deken, De historie van Mejuffrouw Sara Burgerhart. Ingeleid door dr. Hannemieke Postma-Stamperius. Amsterdam/Brussel: Elsevier, 1979. (Serie Bibliotheek der Nederlandse Letteren)

Wolff, B. en A. Deken, Historie van mejuffrouw Sara Burgerhart. Hertaald door Tonnus Oosterhoff. Groningen: Uitgeverij kleine Uil, 2021. 

Het digitale leermiddel, dat bestaat uit een door ons gemaakte hertaling van de 139^ste brief, vragen en opdrachten voor de leerlingen en een handleiding voor de leraar, is gepubliceerd op de portaalsite van het Vlaamse Ministerie van Onderwijs KlasCement. Het kan hier gratis gedownload worden.

Op dezelfde website staat ook een verantwoording van onze digitale leermiddelen over canonteksten voor het secundair onderwijs in Vlaanderen en het voortgezet onderwijs in Nederland.

(Met dank aan prof. dr. J. Joosten, die mij met zijn bijdrage op Neerlandistiek inspireerde tot het samenstellen van dit leermiddel.)