Charlotte Mutsaers kan na het verschijnen van een boek van haar hand maar beter elk interview afwijzen. Zodra zij in een gesprek fictie met haar persoonlijk doen of denken vermengt, wordt zowel haar boek als zij zelf daarop afgerekend. Mutsaers zou er beter aan doen te zwijgen en het boek voor zich te laten spreken. Of het nu Harnas van Hansaplast (2017), of het onlangs verschenen Moet dwalen betreft, als zij er in de media haar mening over geeft, wordt het boek door recensenten niet meer op zijn autonome, literaire kwaliteit beoordeeld, maar gewogen naar de opvattingen van de schrijfster. Een literaire denkfout.

Harnas van Hansaplast, het boek over haar vereenzaamde broer Barend (1950-2001), die dood werd aangetroffen in het ouderlijk huis aan de Nieuwegracht in Utrecht, kreeg na verschijnen veel aandacht. Er werd een interview gepubliceerd in het Volkskrant Magazine (28 oktober 2017), en toen ging het mis. In de lead van het interview van Sara Berkeljon werd melding gemaakt van ‘stapels porno’ die in het ouderlijk huis waren aangetroffen. Mutsaers en haar oudere zus A. stuitten op ‘een gigantische pornoverzameling’, ‘er was ook kinderporno bij’. Mutsaers bekende dat ze werkelijk de hele verzameling had verkocht: ‘Ik vond het van mezelf ontzettend slim dat ik dat winkeltje nog kende, ik was eerlijk gezegd wel trots dat ik het durfde.’ Een rel was geboren. Het boek raakte besmet.

Met Moet dwalen is Mutsaers opnieuw in de valkuil van haar openhartigheid beland. In interviews in landelijke dagbladen en op de radio heeft zij duidelijk haar voorkeur uitgesproken voor een mannelijke hoofdpersoon als tegenwicht van de slachtofferrol van feministen. Los van de persoon Mutsaers zou je de roman Moet dwalen, behalve als een pleidooi voor de verbeelding (dwalen), kunnen lezen als een parodie op de huidige maatschappij. De achteruitgang van hoed tot hoody. Een roman met stijl, vol taalvondsten, sappige dialogen en humor. Hoofdpersoon Isidoor (Isi) Rudolf Witlamm von Waldorf en zijn vrouw Fleur Vischbeen verdwalen in het bos waar ze op zoek zijn naar paddenstoelen. Er ontspint zich een woordenwisseling in dialogen die er niet om liegen. Isi kleineert en vernedert Fleur, zij bijt kribbig van zich af. In het leeftijdsverschil manifesteert zich het verschil in cultuur- , kennis- en referentieniveau tussen Isi en Fleur. Achterliggend, vraag je je af wat Isi ooit in haar, dertig jaar jonger en staflid van Vrouwenstudies aan de Universiteit Twente, heeft gezien. Of is het zijn mannelijk tekort? Hij legt de schuld bij haar, die hem versierd zou hebben in haar ambitie als social climber. Isi is in de val gelopen, zou je kunnen zeggen. Dat komt haar duur te staan. In het tweede deel van de roman loopt Isi in het bos iemand tegen het lijf met wie het wel klikt: een man, Elan.

Thomas de Veen (NRC, 16 januari) heeft zijn bedenkingen bij het ‘soeverein’ schrijverschap in deze roman van Mutsaers: ‘Als politiek incorrect al een compliment is (zo soeverein!), dan toch niet in dit geval: Isi’s incorrectheid is op z’n best provoceren-om-het-provoceren (en daarmee saai) en op z’n slechtst ronduit dom.’ Misschien wil Mutsaers dat in onze tijd van polarisatie juist laten zien!

Lotte Krakers (de Volkskrant, 17 januari) heeft de interviews met Mutsaers ook gelezen. In haar bespreking van Moet dwalen, citeert zij Mutsaers, die geen feminist is en vindt dat een stevig fictieboek ‘een man of zoon moet hebben’. Recensente Krakers voelt zich aangesproken. ‘Daar [uitspraken Mutsaers, NK] kun je een boel van vinden en dat doe ik ook, het zijn dingen die misschien niet helemaal thuishoren in een boekrecensie. Maar: Mutsaers provoceert, en ik kán er gevoelsmatig niet op reageren. Als ik dat wel doe, ben ik van het starre type Fleur Vischbeen. Een drammer. Ik sta als recensent (en feminist) buitenspel.’

Hoezo? Je kunt de roman toch als recensent beoordelen op literaire criteria en op de uitspraken van hoofdpersoon Isi en die van zijn vrouw Fleur. Zij zijn immers niet de schrijver. Dat weten we onder andere al van de rechtszaak (en vrijspraak) uit 1952 tegen Willem Frederik Hermans en de uitlatingen van hoofdpersoon sergeant Lodewijk Stegman. Het ging om de passage waarin de katholieken het moesten ontgelden: ‘De katholieken! Dat is het meest schunnige, belazerde, onderkruiperige, besodemieterde deel van ons volk! Maar díe naaien er op los! Die planten zich voort! Als konijnen, ratten, vlooien, luizen. Die emigreren niet! Die blijven wel zitten in Brabant en Limburg met puisten op hun wangen en rotte kiezen van het ouwels vreten!’ Het is niet Hermans die het zegt, maar Stegman. Daarom werd de passage zowel in het tijdschriftPodium als in andere latere drukken van Ik heb altijd gelijk gehandhaafd; Hermans zou eind december 1952 in hoger beroep worden vrijgesproken.

Ook in die tijd betrof het een politieke stellingname. Toen, tegen de macht van de katholieke regeringspartij de KVP, die mede verantwoordelijk was voor de politionele acties in Indonesië. Sergeant Stegman geeft aan boord van het schip dat de haven van IJmuiden binnenvaart, na het achteroverslaan van een halve fles jenever, zijn frustraties over de zinloosheid van die ‘acties’ de vrije loop. Geëngageerde literatuur, waarin de tijdgeest wordt weerspiegeld. Dat geldt eveneens voor Moet dwalen. Ook al strijkt de inhoud tegen de haren van sommige recensenten in.