In zijn laatste meesterwerk uit 2023 De Reynaert. Leven met een middeleeuws meesterwerk gaat Frits van Oostrom ook in op enkele boeken voor de jeugd die geïnspireerd waren op het verhaal ‘Van den vos Reynaerde’. Toen ik door dit werk bladerde herinnerde ik mij dat ik als klein jongetje eens een boekje had gekregen dat over Rein de Vos ging. Toen ik het uit de kast had gehaald stelde ik vast dat dit werkje niet door Frits van Oostrom was genoemd in zijn bespreking. De titel luidde Hoe Rein de Vos gestraft werd. De auteur van dit boekje was A. Bouman, die een groot aantal vergelijkbare werkjes voor de jeugd schreef in de jaren vijftig en zestig van de vorige eeuw. Het was uitgegeven bij Mulder & Zoon te Amsterdam, maar vervelend genoeg stond er geen jaar van uitgave vermeld. In Tiecelijn 29. Jaarboek 9 van het Reynaertgenootschap uit 2016 staat echter een bijdrage van Frits Booy, getiteld ‘Reynaertreminiscenties in de Nederlandstalige jeugdliteratuur’, waarin hij ingaat op de naver­tel­lingen voor de jeugd, die vanaf 1834 versche­nen. Het gaat om ongeveer zestig dierenverhalen voor de jeugd, waarvan de publicaties doorliepen tot en met 2007.

Frits Booy verwijst voor de titelbeschrijving van het boekje van Bouman naar een noot en geeft daar aan dat het werkje ongedateerd is. Tussen haakjes wordt vermeld ‘ca. 1980’. Het gaat hier echter om een HEMA-uitgave uit 1970. Het is een herdruk van de eveneens ongedateerde eerste druk uit de jaren vijftig (of zestig), die in overzichten als die van LastDodo wordt aangeduid als nummer 4 in de reeks. Welke boekjes zijn dan verbonden aan de nummers 1 tot en met 3? Uit de gegevens op LastDodo valt op te maken dat bij nummer 3 het boekje Ruigje en Pluimpje hoort, en bij nummer 2 het werkje Peter en Mieke Trippel. Ook werken van Bouman die in de HEMA-reeks van 1970 thuishoren. In mijn exemplaar van Hoe Rein de Vos gestraft werd staat echter het volgende.

In deze reeks verschenen:
– Avonturen in speelgoedstad
– Peter en Mieke Trippel
– Ruigje en Pluimplje
– Hoe Rein de Vos gestraft werd

Avonturen in speelgoedstad wordt wel genoemd in LastDodo, maar zonder nummer. Dit boekje van Bouman werd niet, zoals die andere drie in het rijtje, opnieuw uitgegeven in 1970, maar in 1978. Dat is mogelijk de verklaring voor het ontbreken van die nummer 1 bij dit werkje.

Even was ik in twijfel: had ik nu de eerste druk van Hoe Rein de Vos gestraft werd of een herdruk? Bij die tweede mogelijkheid zou ik het boekje later gekocht moeten hebben, maar ik kon geen enkele aanleiding verzinnen waarom ik in de daarvoor meest waarschijnlijke periode dit boekje zou hebben gekocht. Op het achterkaft staat linksonder echter een nummer: 7500 D. Het eerste boekje in het rijtje hierboven verscheen in 1958 en heeft toen nummer 7500 A gekregen. Het tweede werkje was indertijd genummerd 175 B, maar het jaar van uitgave heb ik niet kunnen vinden. Het derde verscheen echter in 1959 voor het eerst en draagt nummer 175 C. Het blijkt te gaan om twee verschillende reeksen, die al vanaf de eerste drukken thematisch worden beschouwd als een vierdelige serie. Bovendien zijn ze alle vier geïllustreerd door J.C. van Hunnik in een stijl die kenmerkend is voor zijn vroege periode (jaren vijftig en zestig). Deel 3 (175 C) uit het bovenstaande rijtje is uit 1959 en deel 1 (7500 A) uit 1958. Deel 2 zal dan ook van 1958 zijn geweest of anders van 1959. Het exemplaar dat ik heb (7500 D) zal dan als vierde in de rij ook voor het eerst in 1959 verschenen zijn, of anders wellicht 1960. In elk geval gaat het wel degelijk om de eerste druk van Hoe Rein de Vos gestraft werd.

Rein en Reynaert

In Hoe Rein de vos gestraft werd plundert Rein de Vos het voedsel van Mieke Eend, Fiepje Konijn en Minke Egel. Die bedenken samen een list, waarbij Rein de Vos ten val komt (letterlijk en figuurlijk). Hij wordt overmeesterd en met touwen gebonden. Maartje de Mus vertelt alles aan Ko de Rat, die bij de politie zit. Die gaat naar de burgemeester en hij krijgt van hem toestemming om Rein op te sluiten. Op de titelpagina van het boekje is een huilende vos te zien met een ketting aan zijn rechter achterpoot die eindigt in een bal, kleiner dan zijn hoofd, maar desondanks met een gewicht van 5000 kilogram. Verder zit hij daar letterlijk op water en brood.

Aan het eind van het boekje staat de opmerking dat Rein zich voorneemt om heel gehoorzaam te zijn, zodat hij weer gauw wordt vrijgelaten, maar ook dat hij nooit meer wil stelen. Het boekje wordt afgesloten met een wens van de alwetende verteller: Laten we hopen dat Rein deze goede voornemens zal uitvoeren ook! Deze wens past goed in een boek voor de kleintjes. Er is, zoals overal in de wereld, spanning tussen goed en kwaad, maar nadat degene die verantwoordelijk is voor de euveldaden, zoals in het boekje de streken van de vos worden aangeduid, proportioneel is gestraft, wordt ook de wens uitgesproken dat hij in de toekomst zijn gedrag zal beteren. De katharsis is voor de jonge lezer voldoende aanwezig, want het kwaad is gestraft.

Merkwaardig is dan ook dat er een discrepantie is tussen de inhoud van dit boekje en de afbeeldingen op voor- en achterkaft. In het verhaal wordt niet gerept over enige vorm van proces, terwijl op het voorkaft duidelijk te zien is dat de vos in een procesgang verwikkeld is geraakt (zie boven). Kijken we naar de afbeelding op het achterkaft (zie hieronder), dat zien we een tribune met allerlei dieren, die de jury vormen. Dit is een merkwaardig gegeven omdat Nederland, ook niet in de vorige eeuw, een juryrechtspraak kent. De samenstelling van de jury op het achterkaft geeft overigens eerder blijk van een streven om zo veel mogelijk van elk soort dier uit de omgeving een lid in de jury te plaatsen, dan van de wens om ervoor te zorgen dat elk lid van het gezelschap een goed afgewogen oordeel kan vormen. Op een bankje voor die tribune zitten de drie dieren die Rein hebben overmeesterd en vastgebonden. Mogelijk behoren zij wel degelijk ook tot de jury, maar zijn ze of door gebrek aan plaatsruimte op de tribune apart gezet, of om een reden die te maken heeft met een optimale efficiëntie in de procesvoering. Mogelijk is ook dat ze helemaal niet in de jury zitten, omdat zij immers de drie gedupeerden van de vos zijn, waar het hele verhaal om draait.

Heeft Rein een tijdje in voorarrest gezeten om later zijn definitieve straf van de rechter te horen? We zullen het nooit weten. De tekst van het boekje doet vermoeden dat de rehabilitatie van de vos langs een meer gemoedelijke weg verloopt. Het lijkt wel of de wegen van de schrijver en de illustrator verschillende kanten op zijn gegaan. De titel van het boekje dekt voldoende de lading van het verhaal. Het is rijk geïllustreerd met vijftien paginagrote afbeeldingen in kleur. Elk van de dertien pagina’s tekst bevat bovendien een kleinere afbeelding in zwart-wit. Die illustraties passen in het verhaal van de schrijver. Bij het maken van het voor- en achterkaft lijkt de illustrator daarom een stapje verder te hebben willen gaan. Maar het blijft merkwaardig dat deze afbeeldingen van Van Hunnik niet aansluiten bij het verhaal van Bouman. Het zou ook nog kunnen dat Van Hunnik met het middeleeuwse verhaal ‘Van den vos Reynaerde’ in zijn hoofd, heeft besloten Rein de Vos van Bouman flink te laten boeten voor zijn daden, iets wat aan de vos Reynaert voorbij is gegaan, die zonder enig gevoel voor zijn mededieren, iedereen heeft weten te misleiden en zijn uiteindelijke straf aan de galg, met zijn slimheid heeft weten te ontlopen. Maar dat is misschien wel wat ver gezocht.