Het kookboek als genre
De Neerlandistiek gaat natuurlijk over alle verschijningsvormen van het Nederlands, maar feitelijk worden vooral bepaalde genres onderzocht: dichtbundels, natuurlijk, maar ook posts op sociale media zijn al een tijdje heel populair. Je krijgt weleens de indruk dat de laatste lezers van het platform X nog taalwetenschappers zijn, omdat de data daar zo gemakkelijk vandaan te halen zijn.
Maar het kookboek, daar hebben bij mijn weten neerlandici nog geen onderzoek naar gedaan. Historici hebben zich wel beziggehouden met kookboeken uit het verleden, maar dat is geen neerlandistiek en bij mijn weten meer gericht op de inhoud dan op de taal of de vorm. Onze Utrechtse collega’s Leo Lentz Frank Jansen deed onderzoek naar de taal van het recept, maar dat is al enige tijd geleden, er valt nog veel meer uit te zoeken, en vooral: een kookboek bevat veel meer tekst dan alleen recepten.
Enthousiasme
Natuurlijk zijn recepten de kern, en dat zijn ook razend interessante teksten: lange tijd waren ze de laatste vindplaats voor conjunctieven (‘men neme’) en tegenwoordig zijn het plaatsen waar je ruwe imperatieven kunt vinden (‘schil de aardappelen en was ze’), want plichtplegingen zijn niet nodig (‘zou je alsjeblieft de aardappelen willen wassen?’, wat mensen vaker zeggen, is geen receptentaal).
Maar het gemiddelde kookboek is veel rijker. Hoewel ik van lezen én van koken houd, lees ik veel te weinig kookboeken. Gelukkig kreeg ik van iemand het boek Ode. Aubergine for lovers and haters van de Nederlandse culinair journalist Jigal Krant cadeau. Dat is fascinerende lectuur, voor de neerlandicus.
Dat begint natuurlijk al met de titel, Ode. Dit is een kookboek met veganistische recepten waarin aubergines worden gebruikt,maar dat lees je aan de titel helemaal niet af: je kunt het wel zien aan de ondertitel, die op het omslag heel klein staat afgebeeld, en een beetje aan het plaatje. Het boek heet ode omdat Krant kennelijk heel enthousiast is over die aubergine, en hij wijdt daar in de inleiding ook wel een paar woorden aan, maar neemt dat enthousiasme verder kennelijk als gegeven.
Fruitsalade
Een interessant aspect is dat de recepten in het boek in een veel kleinere letter zijn afgedrukt dan de rest van de teksten. Ode lijkt me een personality-kookboek, dat helemaal draait om de persoon van Jigal Krant, iemand die bekend is van een YouTube-kanaal (FoodTube), van een kookrubriek in Het Parool en van een eetpodcast (De vegan lekkerbek). Hij heeft bovendien een aantal eerdere kookboeken geschreven, die allemaal gaan over de keuken van Tel Aviv. Al die dingen worden min of meer bekend verondersteld in het boek.
De schrijver is bovendien allesbehalve zuinig met woorden. Het eerste hoofdstuk begint bijvoorbeeld aldus:
Op X plaatste een bioloog onlangs een foto die hij had genomen in een supermarkt. De afbeelding toont een paar trostomaten op de digitale weegschaal van de groenteafdeling. Op het touchscreen erboven moet een keuze worden gemaakt tussen ‘groente’ en ‘fruit’. ‘Het dilemma van de bioloog’ luit het onderschrift. De X’ende bioloog had evengoed een foto van aubergines (of komkommers) kunnen posten, want ook zie zogenaamde ‘vruchtgroenten’ behoren botanisch gezien tot het fruit, maar worden in de keuken als groente bereid. Met bijna tweeduizend likes oogstte de post veel bijval, al wilde een enkeling niets van het geschetste dilemma weten. ‘Nee hoor,’ schreef een dwarsligger, ’tomaat: botanisch een vrucht, culinair een groente. Ik neem aan dat je er iets lekkers mee gaat maken. Groente dus.’ Maar zo gemakkelijk gaf de X’ende bioloog zich niet gewonnen. Gevat antwoordde hij: ‘Fruitsalade. Namelijk met komkommer.’ Hoe het ook zij, bij het afwegen in de supermarkt is ‘groente’ de juiste optie.
Dat zijn voor andere genres dan het kookboek erg veel woorden voor de mededeling dat aubergines, net als tomaten en komkommers, door botanici tot het fruit worden gerekend (iets wat Krant overigens op de voorafgaande bladzijde ook al had gezegd), maar in de supermarkt en in de keuken als groenten worden behandeld. In veel andere genres zou men zeggen dat die anekdote over die bioloog op X niet veel toevoegde, maar op veel plaatsen wekt Ode de indruk dat het belangrijk is dat er veel woorden staan. Je komt uit die inleidingen vaak meer te weten over Krant – dat hij kinderen heeft die niet van aubergine houden – dan over de aubergine. Er staan behalve heel smakelijke foto’s van de besproken gerechten trouwens ook best veel grote foto’s in het boek van Krant die deze recepten aan het maken is.
Entourage
Nog een voorbeeld, als inleiding op een pizza waarin behalve aubergine ook knoflook is verwerkt (ingekort!):
Het lullige van vrijwel alle geneugten des levens is dat ze een keerzijde hebben. Over seks hangt het spook van soa’s en nageslacht. Alcohol leidt tot loslippigheid, verminderde motoriek, zelfoverschatting en een kater. Van roken krijg je kanker en gele tanden. Van bonen ga je winden. Koffie ontneemt je de slaap en van suiker krijg je gaatjes. Knoflook bezorgt je een slechte adem. En als je van eten al niet ziek of lelijk wordt, wakker ligt of gaat stinken, dan word je er wel dik van (of het is een stengel bleekselderij).
Hoe ver de wetenschap ook moge zijn, tegen de bijwerkingen van culinair genot bestaan geen beproefde remedies. Met één uitzondering. Penetrante knoflookdampen verdwijnen als sneeuw voor de zon als we en masse aan de tzatziki en aioli gaan. En waarom ook niet? Knoflook maakt alles lekkerder, bevat het complete vitaminealfabet en schijnt te helpen tegen obstipatie, impotentie, botontkalking, dichtslibbende aderen en vampiers. En bedenk: een met knoflook doordrenkt dieet is niet aso, maar juist het toppunt van maatschappelijk engagement. Je entourage zal immers wel naar de knoflook móéten grijpen om aan jouw slechte adem te ontsnappen. Waarna ook hun entourage… et cetera ad infinitum. Opdat we allemaal gezonder, langer en gelukkiger zullen leven. Verbeter de wereld, begin met deze pizza.
Aan een passage als deze valt van alles op te merken. Het is bijvoorbeeld de enige plaats waar alsnog de conjunctief van het klassieke recept terugkeert (moge). Verder illustreert de tekst heel duidelijk Krants losse toon die waarschijnlijk min of meer bewust de indruk wekt dat hij alles zo maar op papier knalt, dat hij eigenlijk meer tegen je staat te praten met de knoflookkneuzer in de hand. Zo heeft hij kennelijk niet nauwkeurig onderzocht wat de medicinale waarde van knoflook is, hij weet alleen waartegen het schijnt te helpen. (Elders in het boek laat hij zien hoe hij last minute nog recepten toevoegt: ‘Ik bedacht van de week een plantaardige shoarma met Aziatische twist die zó lekker is dat ik hem sindsdien iedere dag maak’; en ‘Amper twee weken voordat dit boek naar de drukker moest, kwam redacteur Niqué ineens met de auberginechips van Bar Berta op de proppen’).
Spijkerjack
Het persoonlijke zit ook in de grapjes. Op de ene bladzijde maakt Krant die over Italianen die zo ‘puristisch’ zijn over hun pizza’s (gevolgd natuurlijk door een lange anekdote over hoe men in Australië dit en/of dat op de pizza legt) om een paar bladzijden verder zich grappig te beklagen over het feit dat de kleur van de choemoes in Nederlandse supermarkten niet correct is. Die Jigal toch!
Die informele babbeltoon contrasteert vrij sterk met de luxueuze vorm van het boek – de smaakvolle foto’s, de harde kaft, het leeslint, die allemaal uit lijken te stralen dat we hier te maken hebben met het definitieve boek voor iedere aubergineliefhebber.
Dat persoonlijke dringt zelfs door tot de over het algemeen (gelukkig) beknoptere kleingedrukte feitelijke recepten, waar Krant bijvoorbeeld als hij opgeeft hoeveel meel je nodig hebt voor zijn pizza, tussen haakjes vermeldt dat hij zelf altijd De Cecco gebruikt.
Ik vermoed dat de opkomst van YouTube en andere videokanalen een rol spelen in dit soort ontwikkelingen: je wilt koken zoals die leuke gozer in zijn spijkerjack die zo gezellig vertelt hoe hij zijn kinderen vorige week zo misleidde dat ze toch aubergine eten. En dan wil je uiteindelijk een fraai boek hebben waarin diezelfde gozer staat afgebeeld in zijn spijkerjack en je het allemaal ook nog eens op papier hebt.
Dit alles maakt mij wel benieuwd in hoeverre dit nu een specifiek kenmerk is van dit kookboek, en hoe dat zit met andere uitgaven. Het kookboek is in de boekhandel nog altijd een populair genre, als ik het goed tel staan er momenteel bijvoorbeeld 5 kookboeken in de top-60 van best verkochte boeken in Nederland; dat van Krant staat er niet bij, hoe zit het met de boeken die er wel staan? Misschien maak ik er wel een reeks van voor Neerlandistiek! Bedacht ik van de week.
Jigal Krant. Ode. Aubergine for lovers and haters. Nijgh & Van Ditmar, 2025
Laat een reactie achter