De roman Tot alles in beweging komt van Ester Naomi Perquin is in recensies al terecht geprezen als een staalkaart van stijlen. De dichter laat zien wat ze allemaal kan in het verhalend proza; ik schreef er in de kerstvakantie over.
Er zitten ook innovaties in die staalkaart, bijvoorbeeld wanneer een van de broers, Micha, van de hoofdpersoon, Ela, aan de orde komt. Dan doet de verteller iets als dit (aan het begin van het hoofdstuk ‘Niet alles is van jou’):
Volgens Micha kan ik ‘echt onmogelijk’ over papa schrijven maar desnoods wel ‘iets over David’, hoewel hij het ‘het toch ook niet helemaal legitiem’ vindt om ons broertje ‘zoals hij eraan toe is’ een podium te bieden. ‘Bij wijze van spreken.’
Het heeft een wonderlijk effect, dit los citeren van zoveel korte zinsdelen. De verteller neemt zoiets als ‘iets over David’ kennelijk niet voor haar rekening, maar ze had ook zoiets kunnen schrijven als:
‘Je kunt echt onmogelijk over papa schrijven’, zegt Micha. ‘Desnoods wel iets over David. Hoewel ik het toch ook niet helemaal legitiem vind om ons broertje zoals hij eraan toe is een podium te bieden. Bij wijze van spreken.’
Succesvol
Het effect hiervan is heel anders. Er komt veel minder de aandacht te liggen op de precieze woorden. Die zijn nu eenmaal zoals Micha ze kennelijk heeft gezegd. Maar door de vele aanhalingstekens in het eigenlijke fragment, komt veel meer de nadruk te liggen op die individuele woorden. Ze worden een voor een uitgelicht en dat drukt een zekere afstandelijkheid uit. Heel raar zijn al Micha’s uitdrukkingen op de keper beschouwd niet, maar de verteller vindt het kennelijk nodig om ze allemaal uit te lichten en daarmee te benadrukken wat een aansteller haar broer is.
Na deze passage volgt een beschrijving van de ‘stoplichtsoep’ die Micha aan het maken terwijl hij al die dingen zegt (drie kleuren paprika), en daarna antwoordt de verteller:
‘Het is alleen nog een idee,’ zeg ik. ‘En het woord podium lijkt me overdreven.’
Uit dit woord blijkt dus dat Micha dat woord podium, hoewel het niet tussen aanhalingstekens stond, wel degelijk heeft gezegd. En dat dat het enige is waarop ze letterlijk kritiek uitoefent. Het laat nog meer zien dat de eerdere aanhalingstekens vooral een weerstand weergeven. Ik heb dit gebruik van aanhalingstekens nog nooit eerder zo gezien, maar het wordt meteen duidelijk wat het betekent – wat me het kenmerk lijkt van een mogelijk succesvolle innovatie.
Het is een journalistiek aandoende stijlfiguur. En dat klopt dus precies met het door jou genoemde creëren van afstand.
Ja, dat is een aardige observatie. Alleen wordt het hier op slechts één personage toegepast, en niet op de anderen. Dat maakt het procédé nog opvallender.
Ik meen dat ik dit fenomeen ook heb gezien in Kroniek van een karakter, van Jeroen Brouwers. Hij deed het in elk geval met kleine zinsdelen en losse woordjes, als ik me goed herinner.
Ik heb die 2 delen helaas niet meer en kan het niet controleren.
Jeroen Brouwers gebruikte vaak aanhalingstekens om de psychologische lading van een gevoel te benadrukken. Bezonken rood: “Doen alsof’ iets niet is wat het is, maar ‘iets anders’ misschien zijn mensen die dat kunnen ‘gelukkig’, rustig en zonder angst.”
Het is dus ‘niet’ nieuw wat Ester Naomi Perquins doet. Misschien een psychologische zin die ‘zonder wasknijpers’ krom lijkt¿