Herkomst en betekenis

Speler die op belangrijke momenten herhaaldelijk zijn klasse toont door te scoren of een assist (voorzet die resulteert in een goal) te geven.

Het woord ontstond in deze context tijdens het WK van 1978 in Argentinië, toen Arie Haan met afstandsschoten menig doelman op het moment suprême wist te verschalken. ‘Gouden Haan’ werd al snel omgedoopt tot ‘goudhaantje’, en een nieuwe voetbalterm was geboren. Ander voormalig goudhaantje: Johnny Rep. Tegenwoordig geldt met name Dennis Bergkamp als het goudhaantje van het Nederlandse voetbal (Gerton de Beer, Maarten Douma en Tim de Beer, Kom zélf eens in de bal! – Trainerstaal, commentatorentaal en kennerstaal, 2000). 

Johnny Rep kreeg als eerste de benaming ‘goudhaantje’ vanwege de belangrijke doelpunten die hij maakte (Kees van der Waerden, Groot Voetbalwoordenboek van de Nederlandse Taal, 2006).  Ed van Eeden (De Tuinman, De Tsaar en De Zwarte Tulp – Voetbalbijnamen, 2011) over goudhaantje Johnny Rep: “[hij] had als spits het waardevolle vermogen om te scoren op beslissende momenten, waardoor de ploegen waarin hij speelde grote successen behaalden.”

Zangvogeltje

In het geval van Arie Haan was Goudhaantje oorspronkelijk dus een bijnaam, want mede ontstaan is uit zijn achternaam en toen hij op het WK 1978 met afstandsschoten scoorde. Het werd vervolgens een ‘algemene’ voetbalterm, een soortnaam: goudhaantje (géén hoofdletter). Menig doelman is nogal overdreven, want Haan scoorde tweemaal met afstandsschoten in Argentinië, zij het dat het formidabele, strakke kogels met hoge snelheid waren, van zeer grote afstand. Twee is op zo´n podium wel veel natuurlijk, waar het ook nog eens zeer belangrijke treffers waren, eenmaal tegen West-Duitsland (2-2) en eenmaal tegen Italië (2-1).

Hoe zit het nu met Johnny Rep? In de Europacupfinale tegen Juventus in 1973 maakte hij het enige doelpunt voor Ajax. Na die wedstrijd noemde Sjaak Swart hem Goudhaantje en dat woord kwam als kop boven een lyrisch wedstrijdverslag in De Telegraaf.´ (Rob Siekmann en Frans Duivis, Voetbal!, 2000) De bijnaam van Rep is dus van ouder datum dan die van Haan. Maar hoe kwam Sjaak Swart dan aan die benaming? Volgens Van Dale is een haantje “een bijdehand persoon, iemand die zich de kaas niet van het brood laat eten”. En een haantje de voorste is “iemand die altijd vooraan, het eerst erbij is, met name als er iets uitgehaald moet worden”. In het voetbaljargon worden zaken nogal snel overdreven, zo ook door het gebruik van het bijvoeglijk naamwoord ‘gouden’: gouden treffer, gouden wissel, enz. En de goaltjesdief Rep werd een ‘gouden pik’ toegeschreven…  Swart zal ook het zangvogeltje met de naam goudhaantje gekend hebben. Vandaar.