De PC Hulplijn als samenstelling

Omdat ik een abonnement heb op de PC Hulplijn zou enige tijd geleden de schijf van mijn laptop een gratis controlebeurt krijgen. Op de afgesproken dag had ik mijn mobiele telefoon echter vergeten weer aan te zetten, waardoor ik die niet hoorde overgaan toen de hulplijn belde om aan de slag te gaan. In de nacht die volgde werd ik door onbekende oorzaak wakker en toen gebeurde er iets wat sommigen mogelijk wijten aan een in meer of mindere mate gevorderde vorm van beroepsdeformatie: ik lag lang na te denken over de structuur van de naam PC Hulplijn en vergelijkbare constructies.

PC Hulplijn als samenstelling

In de naam PC Hulplijn is het deeltje PC niet een letterwoord zoals pin, havo en FIAT, maar een zogenaamd initiaalwoord. Het staat voor personal computer. Het fungeert in de samenstelling PC Hulplijn als een zelfstandig naamwoord en is te vergelijken met bekende namen als KLM, btw, BMW en dergelijke:

De BMW van de buurman is verkocht
Mijn pc doet het al drie dagen niet meer
De btw is weer omhoog gegaan
De KLM heeft haar ticketprijzen verlaagd
Onze wc is gisteren vervangen
De NS heeft te kampen met vertragingen

Het initiaalwoord PC vormt samen met Hulplijn de samenstelling PC Hulplijn en door de manier waarop deze naam gespeld is, weten we dat het een hulplijn is voor de pc.

PC Hulplijn: twee betekenissen

Wie op internet kijkt ziet evenwel dat de PC Hulplijn computerhulp op afstand biedt. Je belt dus een lijn voor PC-hulp. De spelling van de naam suggereert echter dat het betreffende bedrijf een hulplijn biedt voor de pc. Dit lijkt een contradictie, maar in de dagelijkse praktijk levert dat geen misverstand op. Beide betekenissen komen erop neer dat je het bedrijf belt en dan krijg je op afstand hulp voor je computer. De uitdaging hier is van taalkundige aard en ook voor de taalvorser die geïnteresseerd is spelling, is de constructie interessant. Blijkbaar heeft de samenstelling PC Hulplijn twee betekenissen die in de dagelijkse taalpraktijk op hetzelfde neerkomen.

De samenstelling zonder naamfunctie

Het bedrijf dat de naam PC Hulplijn draagt, zal het alleenrecht hebben om deze naam te dragen. Andere bedrijven die vergelijkbare hulp bieden, kunnen zeggen dat ze een pchulplijn hebben. De samenstelling is dan geen naam, maar een gewone samenstelling. Maar niet gewoon in vergelijking met andere samenstellingen. Het is een vreemde eend in de bijt. Over het algemeen leveren dubbelzinnige constructies zonder talige of buitentalige context problemen op in de communicatie. Vergelijk bijvoorbeeld de volgende zinnen.

Karel ziet de man met de verrekijker
Maria is die dag bevallen

In de eerste zin hebben we te maken met een syntactische ambiguïteit: met de verrekijker is een bijvoeglijke bepaling bij man of een bijwoordelijke bepaling van middel. Bij het tweede voorbeeld kunnen we drie kanten op. In de eerste plaats heeft dat te maken met de verschillende betekenissen van het werkwoord bevallen: ‘een kindje baren’ en ‘in de smaak vallen’. In de tweede plaats met het verschil in syntactische functie van Maria. Stel dat zij haar eerste werkdag in haar nieuwe baan heeft gehad. Haar kan die dag dan bevallen zijn, maar ook kan zij in de smaak gevallen zijn bij haar collega’s. De talige of buitentalige context zal ervoor zorgen dat de zinnen gedisambigueerd worden bij de ontvanger van de boodschap.

Begeven we ons op morfologisch niveau, dan kunnen we stellen dat de samenstelling pchulplijn twee betekenissen kan hebben die corresponderen met verschillende morfologische structuren:

[[pc] [[hulp] [lijn]]] ‘hulplijn voor de pc’

[[[pc] [hulp]] [lijn]] ‘lijn voor pc-hulp’

In de eerste structuur is het zelfstandig naamwoord pc gecombineerd met de samenstelling hulplijn tot een nieuwe samenstelling. De samenstelling hulplijn is opgebouwd uit twee zelfstandige naamwoorden: hulp en lijn. In de tweede structuur is het zelfstandig naamwoord lijn gecombineerd met de samenstelling pc-hulp tot een nieuwe samenstelling. De samenstelling pc-hulp is opgebouwd uit twee zelfstandige naamwoorden: pc en hulp.

De aard en spelling van deze samenstelling

We hebben met de pchulplijn te maken met een speciaal soort constructie, die bestaat uit drie zelfstandige naamwoorden. De complicering treedt op doordat het middelste zelfstandig naamwoord hulp een zinvolle samenstelling kan vormen met zowel het woord links (pc-hulp) als het woord rechts (hulplijn). Deze mogelijkheid, namelijk om op lager niveau zowel naar links als naar rechts toe een nominale samenstelling te vormen, komt bij mijn weten alleen voor bij nominale samenstellingen. Die moeten bovendien uit ten minste drie zelfstandige naamwoorden bestaan. Maar niet al dit soort samenstellingen hebben die mogelijkheid. In de volgende gevallen kunnen de drie zelfstandige naamwoorden van de samenstelling aan elkaar gespeld worden zonder dat er onduidelijkheid ontstaat over de betekenis van de constructie:

luchtverkeersleiding (delen: lucht, verkeer, leiding) ‘leiding voor het luchtverkeer’
schoolpleinhek (delen: school, plein, hek) ‘hek om het schoolplein’
tafelpootschroef (delen: tafel, poot, schroef) ‘schroef voor de poot van de tafel’
treinstationshal (delen: trein, station en hal) ‘hal van het treinstation’

Voor de volgende samenstellingen zijn in principe wel twee structuren mogelijk, maar kennis van de wereld stuurt ons in de richting van de juiste interpretatie. Zo is het waarschijnlijk dat iemand bij het eerste woord weet dat het om de ‘deur van een keukenkast’ gaat. De lezing ‘kastdeur in de keuken’ ligt niet zo voor de hand. Hetzelfde verhaal geldt voor de andere drie voorbeelden. Wat deze samenstellingen gemeen hebben, is dat ze de tweede morfologische structuur hebben zoals hierboven is weergegeven. Het rechterdeel van de samenstelling als geheel wordt telkens gespecificeerd door de nominale samenstelling die links staat.

keukenkastdeur (delen: keuken, kast, deur) ‘deur van de keukenkast’
energieprijsontwikkeling (energie, prijs, ontwikkeling) ‘ontwikkeling van de energieprijs’
kinderboekenweek (kinder, boeken, week) ‘week van de kinderboeken’
kinderfotoverzameling (kinder, foto, verzameling) ‘verzameling van kinderfoto’s’

Er zijn echter ook voorbeelden die de eerste morfologische structuur hebben, maar die lijken extreem moeilijk te vinden. Hier zijn er twee:

tuinweerhuisje (delen: tuin, weer, huisje) ‘weerhuisje in de tuin’
dakweerstation (delen: dak, weer, station) ‘weerstation op het dak’

Ook hier levert het aaneenschrijven van de delen geen probleem op bij de interpretatie: tuinweer en dakweer zijn betekenisloos.

Pchulplijn en de spelling

In het Nederlands spellen we delen van samenstellingen aan elkaar. Er zijn echter verschillende redenen om een streepje te gebruiken, bijvoorbeeld in woorden als na-apen, studie-uren en dergelijke. Maar ook wordt het streepje gebruikt bij initiaalwoorden, zoals btw-tarief, KLM-toestel en dergelijke, én pc-hulp. Maar hoe zit het dan met pchulplijn, dat we tot nu toe zonder streepje hebben geschreven? Omdat we hier taalkundig gezien met twee lezingen te maken hebben, zou strict genomen de meest voor de hand liggende spelling met streepje pc-hulplijn zijn. Deze spelling suggereert dan echter wel dat we te maken hebben met de betekenis ‘hulplijn voor de pc’, oftewel met de eerste morfologische structuur. Wil men die tweede betekenis, dus met die tweede morfologische structuur in de spelling weergeven, dan krijg je pchulp-lijn en dan zit je weer met de onwenselijke schrijfwijze pchulp. Van deze samenstellingen woordgroepen maken, lijkt ook ongewenst: ‘lijn voor pc-hulp’ en ‘hulplijn voor de pc’. Dat is te omslachtig.

Ik denk dat de beste optie pc-hulplijn is. Het bijzondere aan deze samenstelling is dat er op grammaticaal niveau weliswaar sprake is van twee betekenissen (semantisch) met twee bijbehorende morfologische structuren (morfologisch), maar dat in de pragmatiek van het dagelijks taalgebruik een ‘lijn voor pc-hulp’ en een ‘hulplijn voor de pc’ exact hetzelfde beeld oproepen: van een instantie die je kunt bellen om hulp te krijgen bij computerproblemen. Daarmee is het volgens mij ook geen probleem om pc-hulplijn te spellen. Bij de PC Hulplijn hoeven ze zich evenmin druk te maken om de spelling. Ook al suggereert de spelling van de naam eveneens de betekenis ‘hulplijn voor de pc’, ze kunnen net zo goed bedoelen dat ze ‘een lijn voor pc-hulp’ bieden.