In Dorien de Wits bundel Eindig de dag nooit met een vraag (2021) is het gedicht “Tijdens kantooruren” opgenomen. De strofen van dit gedicht zijn echter niet gevuld met typisch kantoor-gerelateerde objecten als koffie- of kopieerapparaten, memo’s en rapporten. In plaats daarvan worden plekken en landschappen geschetst waar je tijdens je kantooruren naar kan verlangen. Het unieke aan het gedicht is dat rechtsboven op de pagina’s verschillende URL’s prijken. Als je het geduld hebt om deze handmatig in te voeren, word je getransporteerd naar een plek op Google Street View die correspondeert met de strofen. Digitaal flaneren is zo een middel tegen verveling op kantoor.  

Het is overduidelijk dat de link naar Google Maps een uniek element toevoegt aan het gedicht, maar hoe is de verhouding tussen het gedicht en de interactieve digitale kaart het beste te omschrijven?

Wat is ekfrasis? 

Het Griekse woord ‘ekfrasis’ duidt op een verbale, oftewel woordelijke, representatie van een visuele representatie. Anders gezegd, datgene wat met je ogen waar te nemen is, wordt omschreven in woorden. Een bekend voorbeeld van ekfrasis is de beschrijving van het schild van Achilles in de Ilias. Het door de god Hephaistos gecreëerde schild wordt door de dichter Homerus uitgebreid beschreven en zo maakt hij van de afbeeldingen op het schild verhalen. Niet alleen schilden kunnen woordelijk gerepresenteerd worden, maar ook schilderijen, gebouwen, standbeelden en natuurlijk tegenwoordig ook locaties in Street View op Google Maps. 

Als een dichter of schrijver een beeld vertaalt naar woorden is dit nooit neutraal. Ekfrasis heeft volgens Peter Wagner namelijk een januskop: Enerzijds probeer je een beeld getrouw weer te geven. Anderzijds wordt het beeld altijd getransformeerd waardoor zelfs de meest nauwkeurige beschrijving het beeld niet helemaal weet te vangen. De vraag in hoeverre een gedicht nauwkeurig een beeld weet te omschrijven, is daarom een saaie vraag. Het is veel interessanter om na te gaan waar de schrijver de nadruk op legt in zijn of haar beschrijving van een beeld.  

Eindig de dag nooit met een vraag 

Met ekfrasis in het achterhoofd is het gedicht “tijdens kantooruren” te interpreteren als een ekfrasis van een locatie op Google Street View. Het unieke aan Street View vergeleken met bijvoorbeeld een schilderij is dat je als gebruiker in staat bent om jezelf te verplaatsen en het beeld te kantelen. In het gedicht wordt met dit gegeven gespeeld: er wordt van een kust weggelopen, een brug overgestoken en landschappen worden gekanteld. Het volgende fragment is daar een duidelijk voorbeeld van:

goo.gl/maps/HvzLFqYXEZGiHkyd9
Ik zoek een begin
Terwijl ik allang ben vertrokken

Ik sta stil
Draai het kompas en het landschap kantelt

Dit eiland valt uit elkaar in momenten
Maar het is hier altijd licht

De weg maakt een knik
Een verdwijnpunt
Het landschap stroomt in schuine lijnen van mij weg

Wie op de URL klikt, bevindt zich plotseling op de hoek van een Japanse weg en kijkt over een meertje waar het inderdaad altijd licht is: de Google-auto heeft geen foto’s van deze plek gemaakt in de nacht. Het kompasicoontje zorgt ervoor dat we het landschap kunnen kantelen en ook naar het oosten, zuiden of westen kunnen kijken. De Wit beschrijft de knik in de weg en hoe deze weg in lijnen van je wegstroomt. Als je het scherm draait ben je in staat om dit te zien en je kan de lijnen door je te verplaatsen in Street View zelfs achtervolgen.

De Wit poogt echter niet om een volledig beeld te schetsen van deze plek. Ze beschrijft niet dat het onkruid groeit tussen het asfalt of de verzameling stootkussens die te zien zijn als je twee keer het landschap laat kantelen. Ze benadrukt aspecten zoals de hoek en de lijnen die aansluiten bij andere gedichten in de bundel. De Wit focust namelijk continue op het trekken van lijnen en de onmogelijkheid om een dynamische wereld daarin te vangen. 

De ekfrasis van Street View is op die manier een van de manieren waarop in Eindig de dag nooit met een vraag gereflecteerd wordt op de thema’s van de bundel. Als je loslaat dat een woordelijke beschrijving het visuele zo nauwkeurig mogelijk moet nabootsen, is het dus bijzonder goed geslaagd. 

Dit stuk verscheen eerder op Een wil tot weten