Soms begrijp ik niet wat iemand bedoelt met een op het eerste gezicht eenvoudige taaluiting, waarbij het waarschijnlijk is dat de zender de bedoeling heeft iets eenvoudigs mee te delen. Dat heeft niet te maken met mijn gebrek aan empathisch vermogen, maar met de dubbelzinnigheid van taal. Zo begrijp ik tot op de dag van vandaag niet wat er toch wordt bedoeld met de mededeling  Salland. Natuurlijk gastvrij, waarmee je wordt begroet als je dit deel van Overijssel binnenrijdt.

Mop

Sinds kort is er een gratis platform te bezoeken waarop je zinnen kunt inspreken in je eigen Nedersaksische variant, waarmee je meehelpt om de spraaktechnologie te verbeteren. Af en toe doe ik aan dit project mee door enkele zinnetjes in het Hellendoorns (van de hoofdvariëteit Sallands) in te spreken. Vanmorgen kwam ik een stukje tekst tegen waar ik later op de dag even op wilde terugkomen, maar de zinnetjes worden steeds vervangen door andere. Ik weet niet hoe je dan de voorgaande exemplaren terugkrijgt. De tekst stond geschreven in een streektaal, maar luidt in het Nederlands ongeveer als volgt.

Ik vroeg aan Gerrit of het beter ging met zijn ogen. Hij zei: ‘Veel beter. Ik kan door de boter en de kaas het brood zien.’

Deze tekst doet ongetijfeld de ronde als mop. Maar mop of niet, wat wordt er nu eigenlijk bedoeld? Zonder context weet ik dat niet.

Gefantaseerd

In de eerste plaats kan de mop louter impliceren dat Gerrit zijn gezichtsvermogen nadat hij hersteld is van een ziekte of de zegeningen van een oogoperatie heeft mogen ervaren, de scherpte van zijn blik op een hyperbolische manier wil kwalificeren. Hij zegt dan iets onmogelijks om aan te geven dat zijn ogen enorm vooruit zijn gegaan.

Beschouwen we dezelfde zin in een sociale context dan kunnen we verschillende kanten op. Het is mogelijk dat Gerrit een karig bestaan leidt en dat hij door een tijdelijk verminderd gezichtsvermogen daar visueel minder mee werd geconfronteerd. Nu hij weer goed kan zien, valt het (extra) op dat zijn boterham niet rijkelijk belegd is. Ook dan wordt die constatering op een hyperbolische manier uitgedrukt.

De financiële tekortkomingen kunnen ook zo ver reiken dat Gerrit alleen maar droog brood eet en dat na zijn herstel ook (weer) visueel eeran vaststellen. Hier is dan geen sprake van een hyperbool, maar Gerrit zet ironie in om de schrijnende toestand onder woorden te brengen. Hij suggereert dan dat er boter en kaas op zijn brood zit, wat niet het geval is (ironie), maar tegelijkertijd geeft hij aan dat hij daardoorheen kan kijken, wat niet zo vreemd is omdat boter en beleg er niet zijn, dus doorzichtbaar zijn in die gefantaseerde vorm.

Beleg

Maar misschien heeft Gerrit een partner die ten tijde van zijn oogaandoening het brood voor hem klaarmaakte. Gerrit kan dan op het moment dat zijn ogen herstellende zijn, bij wijze van grap de karig belegde boterham kwalificeren. Dat is dan dus ook mogelijk als zijn ogen nog niet op volle sterkte functioneren, maar hij wél de behoefte heeft om door middel van een grap de situatie te beschrijven. Ook dan maakt hij op hyperbolische wijze gebruik van zijn grote gezichtsscherpte en daarbij gaat het er dankzij de kwaliteit van de grap, helemaal niet om of hij op dat moment een heel scherpe blik heeft.

Natuurlijk kan ook hier de mogelijkheid genoemd worden dat Gerrit gedurende een bepaalde tijd droog brood heeft gegeten, dat de partner hem dan heeft voorgezet, of dat hij zelf heeft kunnen pakken als het voorgesneden brood was. Hier geldt dan hetzelfde als bij de optie boven waar boter en beleg erbij gefantaseerd worden.

Partikels

De bovenstaande situaties zijn met onze kennis van de wereld wellicht wat vergezocht, ook zonder de disambiguerende context erbij. Toch laten ze zien in welke richtingen je allemaal kunt denken als je op taal reflecteert. Ton van der Wouden gaf ooit in een bijdrage het effect weer van partikels in de zin en noemde daarbij zinnetjes als

• Ga naar mama
• Ga maar naar mama
• Ga even naar mama
• Ga maar even naar mama

Mogelijk noemde hij ze niet allemaal, maar elk van de vier zinnen krijgt in een communicatieve situatie een (heel) andere illocutie door het gebruik van maar of even, of door ze allebei in een zin te gebruiken.

Het zinnetje van vanmorgen kon ik me dus niet precies herinneren. Ik sluit niet uit dat daar nog een woordje als nu in stond of weer, of misschien kwamen ze er allebei wel in voor. Welke situaties zijn daar dan bij te schetsen als we deze partikels in het zinnetje van Gerrit zouden zetten?