Over het generatiedenken van het CPNB

Wat is het generatiedenken toch afschuwelijk – alleen te vergelijken met de horoscopen in de tv-gids. Het moment waarop je toevallig op deze wereld bent geworpen wordt geacht van alles en nog wat over jou als persoonlijkheid en je voorkeuren te zeggen, en de copywriter van dienst kan dat allemaal a 10 eurocent per woord uitleggen. Net als in die tv-gids is het vooral een commercieel handigheidje natuurlijk, een manier om de individualiteit van mensen op te heffen zodat je grotere groepen tegelijkertijd kunt aanspreken met je boodschappen. Het valt daarbij op dat de generaties, vooral de recentste, voor een groot deel geacht worden te zijn door de technologie waarmee ze opgroeiden: wie als kind een internetaansluiting had, is nu echt een totaal ander soort mens dan iemand die dat niet had.

Wij mensen zijn allemaal hetzelfde en we zijn allemaal anders. Je kunt voor het gemak soms mensen groeperen, maar al te serieus moet je dat niet nemen, en al helemaal niet als het gaat om groeperingen op basis van het geboortejaar.

Het is dus niet zo gek dat het CPNB dat generatiedenken deze boekenweek omarmt. Door en door vermarketiseerd, is die organisatie in de afgelopen jaren, onder aanvoering van de directeur Eveline Aendekerk.

Een van de marketinggimmicks van het CPNB is dit jaar dat er niet één Boekenweekdichter is, maar drie, ieder uit een andere generatie. Ieder van hen werd gevraagd een gedicht van Hanny Michaelis te bewerken. Zij is van 1922, dus als ze in 2007 niet was overleden, hadden we haar nu tot de ‘grote generatie’ moeten rekenen. Zo kan het CPNB dus beweren dat er vier generaties aan het woord komen. Waarom de stille generatie (van de jaren voor en tijdens de oorlog) en de babyboomgeneratie ontbreken, wie zal het zeggen. Misschien waren de aangeschreven dichters te wijs voor deze onzin. Misschien is het een extra aanwijzing dat het marketingclubs als de CPNB als ze het over generaties hebben altijd liefst over doelgroepen hebben. Jongeren!

Efteling

Volgens het CPNB is het oorspronkelijke gedicht van Michaelis (hier, met de bewerkingen) inmiddels qua ’taal en wereldbeeld op afstand komen te staan’. En daarmee bewijst de organisatie dat het ze helemaal niet om boeken te doen is, alleen om marketing. Het idee dat het vanzelfspreekt dat een tekst van een dode dichter terzijde wordt geschoven, omdat het iets wat iemand 75 jaar bedacht nu eenmaal en logischerwijs ‘qua taal en wereldbeeld op afstand is komen te staan’, gaat in tegen alles wat de literatuur waardevol maakt. Het idee dat je juist ook kennis kunt nemen van dingen van vroeger, van ver weg, en dat je daarmee juist dichterbij kunt komen ontbreekt. Is 1949 lang geleden? Natuurlijk niet. Zoals we ieder jaar een nieuwe iPhone nodig hebben, zo hebben we volgens het CPNB iedere vijftien jaar een geheel nieuwe ’taal en wereldbeeld’ nodig.

Bovendien, wat is nu precies de afstand tussen jou en mij, en de eerste vier regels van Michaelis gedicht?

Ben ik na jaren nog het kind gebleven
Dat zich, door lente’s toverlicht verblind,
Liet vangen door de speelse voorjaarswind
Als hoog boven haar hoofd de wolken dreven?

Is dit op enigerlei wijze lastig te begrijpen anno 2026? Moeilijk woord, ’toverlicht’? Een wereld die we nu niet meer kennen, die van de speelse voorjaarswind?

Het is veelzeggend dat de drie dichters die zich voor dit ongelukkige project hebben geleend, alle drie van het voornaamwoord ik zijn afgestapt – geen van drieën zijn ze individuen, alle drie zijn ze vertegenwoordigers van hun generatie.

Ingmar Heytze begint namens generatie-X aldus:

We maakten een wereld naast de wereld.
Bij gebrek aan toekomst verstopten we ons,
we leefden in het spookslot tot de droomvlucht kwam.

Haha, spookslot! droomvlucht! Want generaties worden gekenmerkt door gezamenlijke door het kapitaal gedefinieerde kenmerken, zoals de Efteling. Ja, mensen dat hebben wij van generatie-X gemeen, dat wij als kinderen voor het eerst in de Droomvlucht gingen!

Donder op

Dean Bowen is de millennial van dienst en begint dan weer, in opdracht van het kapitalistische CPNB, zo antikapitalistisch dat hij het in vier regels maar liefst twee keer noemen moet:

er bleef niets van ons over nadat het sterven van de geschiedenis was afgedwongen
& het grootkapitaal ons levende vlees tot dood werk herschiep, terwijl en masse
wij steeds meer een digitaal geraamte vulden met alles wat niet in ons paste
de post mortem reflecties van een kapitalistisch fantoom-antagonisme, (…)

Er is geen enkele aanleiding om te denken dat de millennials als cohort nu zo antikapitalistisch zijn, volgens mij zijn er in die jaren heel wat bitcoincowboys geboren, alsmede Rob Jetten, dus wie hier de wij is, blijft in nevelen gehuld. Maar ook dat hoort erbij. Antikapitalisme als verdienmodel is ook al niet van gisteren. De Sex Pistols hadden nog niet opgetreden of de punktruitjes lagen al bij C&A.

Het wij is een vals wij, het suggereert een groep die helemaal niet bestaat, alsof alle mensen die ongeveer hetzelfde geboortejaar hebben de wereld ook hetzelfde zien en beleven. Allemaal bezig met het vullen van een digitaal geraamte. Als sociologie deugt het al niet, laat staan dat het een gedicht kan opleveren.

Babs Schutte is van generatie-Z en wekt in die zin enige hoop dat ze met ik begint. Maar dat wordt daarna meteen toch ook we en de ik komt niet meer terug. Al moet ik toegeven dat Schutte gelukkig wel wegblijft van de verleiding om over Nintendo Switch 2 of Elon Musk te beginnen en ze dus van de drie op mij de integerste indruk maakt:

Ik mis de naïviteit
Van een kind nog ongeschonden
De sprookjes die we verzonnen
Met de neus ver van de feiten

Geen van de drie dichters heeft kortom tegen de organisatie gezegd: donder op met je generaties, ik laat mij niet tot deel van deze of gene kudde verklaren, ik zing mijn eigen lied. Jullie mogen wel denken dat het individualistische ‘wereldbeeld’ van Michaels inmiddels ‘op afstand’ staat, ik laat mij niet zo bepalen door wat er toevallig in de wereld gebeurde toen ik een kleuter was. Ik gebruik de literatuur om daar bovenuit te stijgen, ik voel me meer verbonden met Hanny Michaelis dan met willekeurige representanten van ‘mijn generatie’.

Marketing instrument

Natuurlijk heeft het CPNB ook allerlei verhalen over onderlinge waardering tussen de generaties. Met name directeur Aendekerk is nog niet in haar eerste marketingcliché gestikt en schrijft:

Het resultaat is een uniek levend generatielandschap van poëzie, waarin verleden, heden en toekomst van de Nederlandse taal elkaar rechtstreeks ontmoeten. Het raakt me keer op keer als ik deze gedichten lees en ik ben ervan overtuigd dat het door deze bijzondere vorm vele lezers, over alle generaties, zal raken.’

Je weet niet waar je moet beginnen als je zoiets moet bediscussiëren. Een “uniek levend generatielandschap”, dat wil zeggen een generatielandschap dat leeft, en wel op een unieke manier? Een gedicht van 1949, geschreven door iemand van wie er nog leeftijdsgenoten in leven zijn, als representant van het verleden?

Volgend jaar dan maar ‘Het staat in de sterren’ tot thema van de Boekenweek maken, en een Leeuw, een Maagd en een Weegschaal een gedicht van een Boogschutter laten bewerken, zodat ieder sterrenbeeld iets van zijn gading vindt? Maar we toch ook allemaal geraakt kunnen worden door “een uniek levend sterrenbeeldenlandschap” dat lezers ongeacht hun eigen ascendant zal raken.

Er groeit een generatie op voor wie de literatuur alleen een marketinginstrument is.