De concentrische cirkels van de geschiedenis
Even een artikel tussendoor, over hoe we geschiedenis schrijven en aangeleerd krijgen. Je kent het wel, de boeken vol met veldslagen; Napoleon de grote veroveraar met zijn gewéldige Code Napoléon, het Congres van Wenen met de balance of power waar Europa netjes verdeeld werd in machtsblokken door een aantal ‘heren’. Dit is toevallig waarover ik m’n dochter deze week overhoorde, maar het geldt voor alle tijden: altijd kijken we in de geschiedenis naar macht (en minor detail: dus naar mannen).
Ook zien we het verleden als een lijn, een stijgende lijn van beschaving en vooruitgang. Het heeft nut, dat verleden, het leidt ergens toe, we worden beter, rijker, beschaafder.
Nu twijfel ik aan dat laatste al een tijdje. Ook al voordat we zo schandeloos ongestraft internationale mensenrechten zijn gaan vertrappelen.
Dolle Mina’s
Bij het bestuderen van al die vrouwen in de zestiende, zeventiende en achttiende eeuw, ondervond ik dat ontwikkelingen zich chaotisch en gelijktijdig voltrekken. Niks geen rechte lijn. Ik werd daar zenuwachtig van. De gedachte overviel me: hoe meer ik weet, hoe minder ik kan stellen. Want als ik stel dat vrouwen zich rond 1640 steeds meer gingen emensiperen – kijk maar naar de pleidooien die voor hen werden gehouden dat ze prima mannentaken op zich konden nemen omdat ze even sterk waren en even slim of dat ze op het regeringspluche konden zitten – is ook het tegendeel te beweren, want was juist in diezelfde periode niet Houwelick van Cats in herdruk genomen, waarin vrouwen hun onderdanige, dienende plek werd gewezen en werd niet in datzelfde jaar een vrouw geweerd uit een schildersgilde? Dus wat is het nou: werd de vrijheid van vrouwen vergroot, of niet? De microgeschiedenis maakt het zicht op de macrogeschiedenis troebel.
Bovendien zag ik de herhalingen: vrouwen die steeds voor hetzelfde streden, mannen die steeds hetzelfde beweerden. Emensipatie voltrok zich een paar decennia, om met een backlash weer deels ongedaan gemaakt te worden. En dan stonden er weer mensen op voor emensipatie enzovoort. Als concentrische cirkels herhaalde de geschiedenis zich, waardoor de Dolle Mina’s nu zaken bevechten die eeuwen geleden ook al bevochten werden (alleen weten we dat laatste vaak niet: zie daarvoor alle vorige posts of podcasts).
Twee boeken maakten in het verleden grote indruk op me: Im Westen nichts Neues van Remarque en De Kartuize van Parma van Stendhal (uit de periode dat ik nog louter mannelijke auteurs las). Daarin komen de hoofdpersonen verdwaasd terecht in een oorlog. Die belangrijke veldslagen dus waarover we leren. En ze weten niet wat hen overkomt, wat er gebeurt, wie wie is, wat ze moeten doen. Verbijsterd nemen ze hun plek in op het wereldtoneel. Wat zeggen de schrijvers daarmee? Volgens mij tonen ze aan dat de geschiedenis zelf ongrijpbaar is. Met soortgelijke bewondering keek ik naar de Netflix-serie The Last Kingdom, over Groot-Brittannië: koning Alfred en de Vikingen die het land bedreigen (met veel mannen met dikke spierballen): overal tegelijk chaos en wanorde.
De geschiedschrijver maakt daar in de terugblik een keurig lijntje van. Logica: van A naar B. In mijn hoofd is logica meestal ver te zoeken. In mijn hoofd is er gelijktijdigheid, het knettert van de connecties, lijnen lopen als een wirwar door elkaar. Als ik een verhaal vertel, vragen mensen me geregeld waar ik naartoe wil. Dat zult u zich nu ook wel afvragen.
Oké, komt-ie. Dit is mijn stelling: de geschiedenis is een caleidoscoop. En het idee van een stijgende lijn, van vooruitgang, kunnen we daarom met een gerust hart loslaten. Het slaat nergens op. Het is een vastgeroest beeld dat voortkomt uit de Latijnse school en misschien van nog wel eerder, dat bovendien een vreemd soort competitie in de geschiedenis brengt: een beter en slechter. Maar het was niet beter of slechter: goed en slecht zijn subjectieve maatstaven en daarom betekenisloos, want inwisselbaar. Nee, het was hoogstens ánders.
Hoe kom ik hierop? Ik zit net het dikke, prikkelende Het begin van alles. Een nieuwe geschiedenis van de mensheid te lezen van David Graeber en David Wengrow (telt u even mee hoeveel mannen ik al heb genoemd?). Zij vertellen over de Amerikanen, waaronder de Wendat-stam, die volledige gelijkheid kenden en geen machtsstructuur hadden. Niemand hoefde een ander te gehoorzamen: iedereen was vrij. Dat concept was onbegrijpelijk voor de jezuïeten die daar in de zeventiende eeuw kwamen kerstenen (waaronder ook vrouwen waren: lees Merry Wiesner-Hanks Reformations of Women). Die jezuïeten hadden de Latijnse school doorlopen en waren gepokt en gemazeld in de retorica van de universiteiten. De Wendat hadden die achtergrond niet, maar toch konden zij opmerkelijk goed debatteren. Het grote raadsel was: hoe konden mensen zonder kennis van Varro en Quintilianus (de teller tikt) hoogwaardige retorische vaardigheden hebben ontwikkeld?
Waarom het nu weer knettert in mijn hoofd? Omdat diezelfde vraag te stellen is over vrouwelijke auteurs. Hoe kan het dat vrouwelijke auteurs retorische vaardigheden hebben ontwikkeld (borduren is ook een vorm van wiskunde), hoe kan het dat zij andere manieren van betekenisvol samenzijn vonden, zonder de weg van de mannelijke scholing te hebben afgelegd? Een van de meest gehoorde klachten of excuses over de vroegmoderne tijd is dat vrouwen geen onderwijs konden volgen waar mannen dat wel konden. Meiden en jongens gingen allebei naar de lagere school, maar daarna was er voor hen een andere route. Dus konden mannen zich beter bekwamen. Ze hadden een voorsprong. Een voorsprong in wat, vraag ik me steeds vaker af.
Het woord ‘voorsprong’ verraadt dat retorica gebruikt wordt als meetlat van het betekenisvolle. Waarom zouden we dat doen? Waarom gebruiken we als we literatuurgeschiedenis schrijven of waarde toekennen aan literatuur steeds de meetlat van de mannelijke scholing? Waarom prijzen we consistentie, samenhang, logica, puntigheid in de literatuur en vinden we wijdlopigheid, gedetailleerdheid, toegeeflijkheid of tederheid minderwaardig? Hoe beperkt tonen wij ons op die manier in ons denken? Is er niet veel meer mogelijk, een bredere blik, een bredere definitie?
Misschien durf ik nog een stap verder te gaan. Doordat ik denk dat de geschiedenis een caleidoscoop is en er geen stijgende lijn is van slechter naar beter, maar we eerder voortdobberen in dezelfde concentrische cirkels, durf ik dan nu mijn bril af te zetten en de wereld in z’n volledigheid en gelijktijdigheid te zien, met lijnen en dwarsverbanden die associatief verbonden zijn? En hoe daarover te spreken?
Hmm, ik weet het nog niet. Ik ben op pagina 57 van de 600, dus er kan nog veel gaan bruisen in m’n kop. Ik hou u op de hoogte!
PS: telde u ook 9 mannen die bij naam zijn genoemd en 1 vrouw?
Daarom – volgens het adagium dat de wereld gaat redden: noem na een mannennaam ook steeds een vrouwennaam – nog 8 belangrijke vrouwen om je in te verdiepen, met titels die allen op m’n bureau liggen en waarin ik tegelijk lees:
- Joke Brasser Oude teksten voor jonge lezers
- Rebecca Solnit The Beginning Comes After the End
- Alicja Gescinska Vrouwen in duistere tijden
- Pia Fraus Vrijages
- Rodante van de Waal Baas in eigen buik
- Joke van Leeuwen Plooi u in tweeën
- Christina Flick Oceaandiva
- Nicole Flattery Niets bijzonders (vertaald door Anne Marie Koper)
Stel dat dit al door Stendhal (Henri Brulard) beweerd: de mens bestaat alleen uit variabelen, oneindig en moet met de riemen die hij heeft eeuwig doorroeien. La vie de Henri Brulard is zowat het enige autobiografie van een man, oprecht en prachtig, die tot de slotconclusie komt dat hij niet weet wie hij is, en de hele mensdom het niet weet! 1880. Er is na Stendhal niemand geweest met dergelijk talent: zoveel mogelijk variabelen van het binnenbrein beschrijven. De kloof tussen mensen is gevuld met misverstanden en stinkende lijken. De geschiedenis bestaat uit eindeloze variabele en er geen stijgende lijn. We moeten eerder ‘voortroeien’ met de dezelfde beginselen, maar net iets anders. Een vormkramp waar we niet uitkomen. Meedeinen, met wisselende gevoelens, verbijsterd blijven door hartstochten, stap in de ups en downs, – sla de boeken maar open – dit is de kunst om een succesvol mens te worden, volgens Brulard. Alleen van lust en onlust kunnen we leven. Het leven duurt langer dan de liefde.
Hoe kunnen we weten of de geschiedenis vooruitgang is als we niet weten hoe ze afloopt? Wel zou ik zeggen dat bv. de dramatische gedaalde kindersterfte zonder meer vooruitgang is, ons gebracht door logica waarvan ik niet precies snap wat er mannelijk aan is. Een historicus wiens naam ik me niet herinner schreef ooit dat de grootste verandering in Frankrijk tijdens de negentiende eeuw het feit was dat er zondag vlees op tafel kwam bij arme mensen. Sinds 1960 zelfs niet alleen op zondag. Internationale mensenrechten zijn een uitvinding van de moderniteit en, me dunkt, zonder meer vooruitgang. Daarvoor was er niets te ‘vertrappelen’, just business as usual.
Anderzijds zijn er massavernietigingswapens, ecologische problematiek, etc. Ik zou zeggen dat geschiedenis een spiraal is die zich vaak herhaalt maar vooralsnog wel opwaarts gaat. Een caleidoscoop (overigens uitgevonden door een man) is wel een mooi beeld.
P.S. Vrouwelijke Jezuïeten?? En het stuk over de Wendat a.k.a. Huron is geloof ik niet helemaal secuur gelezen, die kenden wel degelijk sociale hiërarchie, matrilineariteit maar bepaald geen matriarchaat, en zelfs een vorm van slavernij. Chagnon over de Yanomamö is een goede leestip om een beeld te krijgen van het leven van veel inheemse volken voor Columbus.
P.P.S. Wat is dat kinderachtige gedoe met mannennamen tellen? Als zoiets de wereld moet gaan redden, is ze waarschijnlijk niet de moeite waard.
Het speet Fleur dat ze geen man is.
Aan het speet ermee.