Heeft Sonja Barend een bijdrage geleverd aan de Nederlandse taal? Zeker! Vermoedelijk weten veel lezers die meteen op te hoesten. Haar vaak roemruchte uitzendingen besloot zij met de woorden: ‘Voor straks lekker slapen en morgen gezond weer op’. Dat is een gevleugeld woord geworden. Minder bekend is dat Barends afsluiting is gebaseerd op een joodse zegenwens.

Blijf gezond

De bekendste joodse zegenwens is ‘blijf gezond’ of ‘zal je gezond blijven’. Die is in honderden teksten te vinden. Zij het dat gezond daarin geregeld wordt gespeld als gezhond. Dit om de joodse uitspraak van het Nederlands weer te geven.

De eerste show onder Barends eigen naam heette Sonja’s goed nieuws show. Die ging in 1977 van start. De titel van haar programma’s veranderde vervolgens op basis van de dag waarop die werd uitgezonden. Dit leidde tot de reeks: Sonja op maandag, Sonja op dinsdag, enzovoorts

Volgens Henk van Gelder besloot zij die programma’s vanaf 1981 met de zegenwens ‘Voor straks lekker slapen en morgen gezond weer op’. In 1993, in zijn boekje Aju paraplu. Gevleugelde  woorden van radio en televisie, laat hij Sonja Barend hierover zelf aan het woord:

‘Vroeger, voor de oorlog, toen er nog heel veel joodse moeders waren, werden de kinderen van die moeders in bed gestopt met de wens: “Lekker slapen, gezond weer op.” Omdat ik uit die tijd en uit zo’n milieu kom, is dat een zin die warmte, bezorgdheid en geborgenheid oproept…’

‘Het is een wens’

Aanvankelijk, zo vervolgt Van Gelder, riepen die slotwoorden niet alleen bijval op, maar ook gepijnigde reacties van kijkers met ernstig zieke vrienden of familieleden, mensen dus die niet meer gezond zouden opstaan.

Tegen Van Gelder zei Sonja Barend hierover: ‘Toch hebben we na veel van zulke reacties en na lang praten besloten om het zo te houden. Het is een wens. Je zegt ook “goedenacht” als je weet dat de nacht helemaal niet goed zal zijn… Voor ons is het een traditie geworden van het programma, waar we zelf aan gehecht zijn.’ 

Plassen, wassen, nachtlajenen

Ook uit andere bronnen weten we dat de kern van deze programma-afsluiting teruggaat op een joodse zegenwens. Bea E. Polak schreef in 1996 in Recepten uit de Joodse keuken over de wens en morgen gezond weer op:

‘Dit is de laatste zin van wat een orthodoxe moeder tegen haar kind zei: “Plassen, wassen, nachtlajenen, lekker slapen en morgen gezond weer op. Omein wie omein.”’

Nachtlajenen betekent ‘het gebed voor het slapengaan opzeggen’; omein wie omein heeft hier als betekenis, aldus Justus van de Kamp en Jacob van der Wijk in Koosjer Nederlands (2006): ‘Waarlijk, zeker, dat is zo, zo zij het’. Een versterking dus van ‘amen’.

‘Doet Sonja wel eens uitspraken dan?’

De kritiek op Sonja’s afsluitende zegenwens hield overigens lang aan. Eind 1983 dreef de columnist Leo Derksen er de spot mee in De Telegraaf. Aanleiding was een artikel in deVara-gids. Daarin werd Sonja’s zegenwens reeds een gevleugelde uitspraak genoemd. Onder de kop ‘En gezond weer op’ schreef Derksen: 

‘Doet Sonja wel eens uitspraken dan? En van een gevleugelde uitspraak weet ik niets, tenzij de VARA-gids bedoelt dat Sonja (als ik ’t mij goed herinner tenminste) meestal haar show besluit door ons welterusten te wensen met daaraan de toevoegingen: “En morgen gezond weer op”. Dat is altijd leuk voor die zieken, die weten dat ze voorlopig nog lang niet gezond zullen opstaan. „Welterusten en blijf maar lekker liggen”, zou het veel beter doen, want dat is toch eigenlijk wat de meeste mensen willen.’

Theo van Gogh

De gruwelijkste reactie op Sonja’s zegenwens is afkomstig van beroepsquerulant Theo van Gogh. In 1992 publiceerde Propria Cures (PC) een fotomontage van schrijver Leon de Winter. Daarop was te zien hoe hij in een massagraf lag bij Vilnius, omringd door joodse oorlogsslachtoffers. Zowel Propria Cures als Theo van Gogh verweten De Winter dat hij zijn joodse achtergrond ‘uitbuitte’. De foto werd als grof antisemitisme en laster beschouwd. Theo van Gogh schreef hierover in een column, in 1994 door Evelien Gans aangehaald in Gojse nijd & joods narcisme: ‘Als ik redacteur was bij PC zou ik in het volgende nummer een fotomontage maken van mevrouw Barend die staat te lachen voor een barak in een concentratiekamp: “En morgen gezond weer op.”’

Zoals bekend werd Sonja Barends vader vermoord in Auschwitz, samen met veel andere familieleden. Barend ging er nimmer naartoe. In haar boek Je ziet me nooit meer terug uit 2017 schrijft ze hierover: ‘Ik wil niet naar die keurig gerestaureerde herdenkingsoorden om er nog ellendiger van terug te komen dan ik word van wat er soms in mijn hoofd rondspookt. Herdenken doe ik elke dag.’